Исмаилова Гулноза Одилжон қизининг
Филология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I.Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи): “Қутадғу билиг”нинг инглизча таржималарида диний лексикани қайта яратиш муаммолари” мавзусидаги 10.00.06 – Қиёсий адабиётшунослик, чогʻиштирма тилшунослик ва таржимашунослик ихтисосликлиги бўйича
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.2.PhD/Fil3491
Илмий раҳбар: Сидиқов Қосим Абилович, Филология фанлари номзоди, профессор
Диссертация бажарилган муассаса номи: Наманган давлат университети
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи: Наманган давлат университети ҳузуридаги филология фанлари боъйича фалсафа доктори (PhD) илмий даражасини берувчи PhD.03/31.03.2021.Fil.76.05 рақамли Илмий Кенгаш
Расмий оппонентлар: ф.ф.д (DSc), профессор Досбаева Наргиза Турғунпўлатовна, ф.ф.д (DSc) профессор Умарова Маҳлиё Юнусовна
Етакчи ташкилот: Андижон давлат чет тиллари институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II.Тадқиқотнинг мақсади Юсуф Хос Ҳожибнинг “Қутадғу билиг” асаридаги динга оид бўлган лексемаларни инглиз тилига таржималари билан қиёсий ва чоғиштирма таҳлил қилиш орқали аслиятга муқобиллик даражасини аниқлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий йангилиги қуйидагилардан иборат:
Тадқиқот жараёнида “Қутадғу билиг”даги диний лексика илк бор тематик гуруҳларга ажратилиб, уларнинг сони, қўлланиш частотаси ва манба тиллари (араб, форс, қадимги туркий) бўйича статистик таҳлил амалга оширилди. Шунингдек, диний бирликларнинг тарихий-генетик қатламлари илмий асосда ёритилди.
Диний лексиканинг инглизча таржималардаги лингвокултурологик хусусиятлари илк бор қиёсий таҳлил қилиниб, адекватлик муаммолари тизимли кўриб чиқилди. Бу орқали диний реалияларни бошқа маданият контекстида қайта яратишдаги қийинчиликлар очиб берилди ва лингвокултурологик тафовутларнинг таржима жараёнига таъсири илмий асосда баҳоланди.
Таржима назариясининг замонавий ёндашувлари асосида диний лексиканинг таржимадаги ўрни ва функсияси илк бор батафсил таҳлил қилинди. Натижада диний реалияларни таржима қилишда қўлланган ёндашувларнинг самарадорлиги ҳамда чекловлари танқидий баҳоланди.
Роберт Денкоф ва Волтер Мей таржималарида Аллоҳнинг исмлари, ҳалол–ҳаром тушунчалари ва бошқа диний бирликларнинг эквивалентлари илк бор махсус тадқиқ қилинди. Бу орқали диний терминларнинг инглиз тилига ўтказилишида юзага келган семантик силжишлар, маданий тафовутлар ва эквивалентлик даражалари илмий асосда очиб берилди.
IV.Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. “Қутадғу билиг” инглизча таржималарида диний лексикани қайта яратишнинг семантик аспектлари ҳамда таржималарда эквивалентликка эришишда лингвомаданий ёндашувнинг аҳамиятини тадқиқ этиш жараёнида олинган илмий натижалар асосида:
“Қутадғу билиг”даги диний лексик бирликлар таржимаси жараёнида динамик ёндашувлар натижасида матннинг маданий жиҳатдан мослашуви кузатилса, семантик ва тўғридан-тўғри таржималар жараёнида эса диний мазмун аниқроқ етказиб бериши, таржима жараёнида диний лексик бирликлар, хусусан, атоқли отларни асл шаклда бериш ва уларнинг изоҳли эквивалентини қўшиш (транслитератион + эхпланаторй транслатион) диний ва маданий мазмунни тўлиқ етказишнинг самарали усули экани ҳақида олинган илмий натижалардан Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университети томонидан 2021-2023-йилларга мўлжалланган ПЗ-2020042022 “Туркий тилларнинг лингводидактик электрон платформасини яратиш” номли амалий лойиҳаси идоирасида фойдаланилган (2025-йил 2-июндаги № 01/4-2254-сонли маълумотномага асосан). Мазкур илмий натижанинг амалиётга татбиқ этилиши лойиҳа доирасида яратилган электрон платформанинг диний-маданий компонентларини шакллантиришда методик асос сифатида хизмат қилган.
“Қутадғу билиг” асаридаги диний лексик бирликларнинг таснифи, уларнинг этимологияси, семантик хусусиятлари, таржимадаги эквивалент танлаш муаммолари ва исломий диний тушунчаларнинг инглиз тилидаги интерпретациясига оид илмий натижаларидан Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида давлат илмий-техник дастурлари доирасидаги 2021–2023-йилларга мўлжалланган ПФ-201912258. Ўзбек адабиётининг кўп тилли (ўзбек, рус, инглиз тилларида) электрон платформасини яратиш” номли амалий лойиҳаси доирасида фойдаланилган (2025-йил 28-майдаги № 01/4-2178-сонли маълумотномага асосан). Натижада, диссертацияда илгари сурилган илмий хулосалар лойиҳанинг диний-маънавий қисмини шакллантиришда методик асос бўлиб хизмат қилган ҳамда платформадаги контентни мазмунан бойитишга ёрдам берган.
“Қутадғу билиг”даги Аллоҳнинг гўзал исмлари, диний реалиялар ва исломий консептларнинг туркий муҳитда қандай ифодалангани ҳамда уларнинг инглиз тилига таржима жараёнида юзага келадиган семантик, стилистик ва маданий тафовутлар контекстга мос ҳолда чуқур асослангани борасидаги хулоса ва таклифлардан Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси “Ўзбекистон-24” ижодий бирлашмаси “Ўзбекистон” телерадиоканали томонидан 2024 йил декабр ҳамда 2025 йил январ ва феврал ойларида эфирга узатилган “Адабий жараён”, “Жаҳон адабиёти”, “Таълим ва тараққиёт” номли дастурлар ссенарийларини тайёрлашда фойдаланилган (Ўзбекистон миллий телерадиокомпанияси “Ўзбекистон 24” ижодий бирлашмаси давлат муассасаси томонидан 2025-йил 3-июлда берилган 05-09-802-сонли далолатнома). Натижада, мазкур дастурлар таркибида диний-маданий контентнинг мазмунан аниқ, лингвистик жиҳатдан асосли ва аудиторияга тушунарли шаклда ёритилиши таъминланган.
