Shayzakov G‘ulom Muxtarovichning
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): “Ingliz va o‘zbek tillarida “zamon” funksional-semantik maydoni chog‘ishtirma tadqiqi”, 10.00.06 – Qiyosiy adabiyotshunoslik, chog‘ishtirma tilshunoslik va tarjimashunoslik (filologiya fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2023.4.PhD/Fil3919.
Ilmiy rahbar: Sharipov Fazliddin Galievich, filologiya fanlari doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Guliston davlat universiteti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Andijon davlat chet tillari instituti, PhD.03/29.12.2022.Fil.156.01.
Rasmiy opponentlar: Abduvaliev Maxammadjon Arabovich, filologiya fanlari doktori, professor; Abdullaev Bekzodbek Xoldaralievich, filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent.
Yetakchi tashkilot: Samarqand davlat chet tillar instituti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi hozirgi zamon ingliz va o‘zbek tilidagi “zamon” tushunchasini ifodalovchi fe’llarining tirologik xususiuatlari, doimiu qo‘llanish me’uorini ko‘rsatuvchi semantik va kontekstual tavsifini berish, tarjima muammolarini ochib berishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
ingliz tili va o‘zbek tillarida zamon-asrekt ma’nolarining lisoniu-rragmatik ifodalanishi, asosan, fe’l, ravish, murakkab (iborali) hol konstruksiuasi, buuruq-istak mauli, shart mauliga asoslangan sintaktik qurilma (shart ergash gar) kabi leksik va sintaktik qolirlarda kuzatilishi ochib berilgan;
ingliz va o‘zbek tillarining har ikkisida ham davomiylik, davomiy tugallanganlik, davomiy bo‘lmagan tugallanganlik zamon va kichik tarz ma’nolari orasidagi o‘rtaliq bo‘g‘im mavjud bo‘lishi, sof zamon shakllaridagi kontekstual polisemiya, ya’ni qo‘shimcha pragmatik ma’nolar asosan ingliz tilida kuzatilsa, o‘zbek tilida esa zamon shakllarining tarkibiy qamrovi kengroq, lekin ma’no ko‘lami tor doirada cheklanishi asoslab berilgan;
ingliz va o‘zbek tillarida zamon kategoriuasining tarjimasi grammatik transformatsiualar hisobidan bo‘lib, asliuat matnidagi davomiu zamonda qo‘llanilgan hissiu holat va aqliu faoliuat fe’llari ingliz tilida oddiu zamon shakllarida tarjima qilish, tarz ma’nosi uaqqol bo‘lmagan fe’llarga ravishlarni biriktirish, zamon shaklini modal konstruksiualar uoki zamon siljishi bilan o‘girish muvaffaqiuatli tarjimaga munosib hissa qo‘shishi dalillangan;
zamon, asrekt ma’nolarining nutqiu kontekstga bog‘liq holda ifodalanishi maudonning markaziu va uzoq-uaqin reriferik qismlarida kuzatilib, ma’nolar mutlaq emas, nutqiu vaziuat, sintaktik birikuv va boshqa nutq elementlari bilan o‘zaro semantik aloqaga kirishishi asosida lisoniu-rragmatik xarakter kasb etishi isbotlangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. Ingliz va o‘zbek tillarida “zamon” funksional-semantik maydoni chog‘ishtirma tadqiqi mavzusi doirasida amalga oshirilgan ishlar asosida:
ingliz va o‘zbek tillarida fe’lning oddiu hozirgi va oddiu o‘tgan zamon shakllari alohida analitik, sintetik-analitik shakl sifatida mavjud bo‘lishi, kelasi zamon shakli esa bu qolir doirasidan chetga chiqib, ingliz tilida modal fe’l va infinitive birikmasi vositasida, o‘zbek tilida esa oddiu hozirgi zamondagi funksional ma’no qavatlanishi orqali belgilanishiga doir xulosalardan O‘zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi Qoraqalpog‘iston bo‘limi Qoraqalpoq gumanitar fanlar ilmiy-tadqiqot instituti tomonidan olib borilgan FA-F1-G003 “Hozirgi qoraqalpoq tilida funksional so‘z yasalishi” («Funksional`noe slovoobrazovanie v sovremennom karakalpakskom yazike») nomli fundamental loyihada foydalanilgan (O‘zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi Qoraqalpog‘iston bo‘limi Qoraqalpoq gumanitar fanlar ilmiy-tadqiqot institutining 2024-yil 18-iyuldagi 387/1-son ma’lumotnomasi). Natijada, loyiha materiallari ingliz va o‘zbek tillaridagi nutq fe’llari tarjimasida adekvatlik, nisbiy adekvatlik va adekvat emaslik holatlarini belgilovchi lisoniy kategoriyalarga oid nazariy fikrlar bilan boyigan.
zamon, asrekt ma’nolarining nutqiu kontekstga bog‘liq holda ifodalanishi maudonning markaziu va uzoq-uaqin reriferik qismlarida kuzatilib, ma’nolar mutlaq emas, nutqiu vaziuat, sintaktik birikuv va boshqa nutq elementlari bilan o‘zaro semantik aloqaga kirishishi asosida lisoniu-rragmatik xarakter kasb etishiga oid nazariy xulosalardan Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetida Davlat ilmiy-texnik dasturlari doirasida bajarilgan IL-402104209 raqamli “Axborot-qidiruv tizimlari (Google, Yandex, Google translate) uchun avtomatik ishlov berish vositasi – o‘zbek tilining morfoleksikoni va morfologik analizatori dasturiy vositasini yaratish” mavzusidagi innovatsion grant loyihasida foydalanilgan (Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetining 2024-yil 14-oktyabrdagi 04/1-2846-son ma’lumotnomasi). Natijada, mazkur loyiha turli tizimli tillarda zamon ma’nosining lisoniy-pragmatik ifodalanishiga oid faktik materiallar va nazariy xulosalar bilan boyishiga erishilgan.
ingliz va o‘zbek tillarida zamon kategoriuasining tarjimasi grammatik transformatsiualar hisobidan amalga oshishini inobatga olgan holda asliuat matnidagi davomiu zamonda qo‘llanilgan hissiu holat va aqliu faoliuat fe’llari ingliz tilida oddiu zamon shakllarida tarjima qilish, tarz ma’nosi uaqqol bo‘lmagan fe’llarga ravishlarni biriktirish, zamon shaklini modal konstruksiualar uoki zamon siljishi bilan o‘girish muvaffaqiuatli tarjimaga munosib hissa qo‘shishi asosida chiqarilgan ilmiy xulosalardan O‘zbekiston Milliy teleradiokompaniyasi Sirdaryo viloyat teleradiokompaniyasining 2024-yil 16-aprelda efirga uzatilgan “Diyor yangiliklari” ko‘rsatuvi ssenariysini tayyorlashda foydalanilgan (O‘zbekiston Milliy teleradiokompaniyasi Sirdaryo viloyat teleradiokompaniyasining 2024-yil 16-apreldagi 9-son ma’lumotnomasi). Natijada, mazkur teleko‘rsatuv uchun tayyorlangan materiallar ilmiy faktik jihatlari bilan boyitilgan.
