Filippova Olga Igorevnaning
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): “Ingliz tilidagi badiiy matnda ortiqchalik kognitiv kategoriyasi”; 10.00.04 – Evropa, Amerika va Avstraliya xalqlari tili va adabiyoti.
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2024.3.PhD/Fil5009
Ilmiy rahbar: Ashurova Dilyaram Umarovna, filologiya fanlari doktori (DSc), professor
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: O‘zbekiston davlat jahon tillari universiteti
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universiteti, DSc.03/30.12.2019.Fil.01.10.
Rasmiy opponentlar: N.A. Sadullaeva, filologiya fanlari doktori, dotsent; Muzaffarova Luiza Umarovna, filologiya fanlari nomzodi, dotsent
Yetakchi tashkilot: Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi badiiy matnda ortiqchalik kategoriyasining kognitiv mohiyatini asoslash, uning funksional va konseptual ahamiyatini aniqlash.
Maqsadga erishish, quyidagi tadqiqot vazifalarining bajarilishini nazarda tutadi:
ortiqchalik kategoriyasining badiiy matndagi kognitiv-stilistik maqomini, ortiqchalik lisoniy vositalarining badiiy matn konseptlari va konseptosferasi qurilishida tutgan o‘rnini dalillash;
badiiy matnda ortiqchalik kategoriyasining lisoniy reprezentatsiyasi (qayta ifodalanish)ning asosiy turlarini aniqlash;
kognitiv ilgari surish nazariyasi, freym semantikasi va konseptual integratsiya aspektida ortiqchalik vositalarining kognitiv reprezentatsiyasi (qayta ifodalanish) xususiyatlarini o‘rganish;
badiiy matnda ortiqchalik vositalarining funksional ahamiyatini asoslash.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi quyidagilarda namoyon bo‘ladi:
ortiqchalik boshqa matn kategoriyalari qatorida badiiy matnning eng muhim kategoriyalaridan biri ekanligi isbotlandi, chunki aynan ortiqchalikda badiiy matnga xos barcha xususiyatlar aks etadi: intensionallik, koheziya, koherensiya, ekspressivlik, subektiv baho modalligi;
ingliz tilidagi badiiy matnda ortiqchalik vositalari sifatida kalit so‘zlar, takrorlar, perifrazalar, ramzlar, gradatsiya hamda stilistik vositalarning konvergensiyasi aniqlanib, ularning kognitiv-stilistik va funksional xususiyatlari asoslab berildi;
ortiqchalik kategoriyasining kognitiv-konseptual va kognitiv-stilistik mohiyati quyidagicha asoslandi: a) badiiy matndagi stilistik va konseptual ahamiyati; b) badiiy konseptlar va konseptosferalarning konstruksiyasidagi roli; c) kognitiv jarayonda biror g‘oyani ilgari surishdagi ishtiroki; d) freym orqali talqin qilishning maqsadga muvofiqligi; e) badiiy matnda faoliyat yuritish jarayonida ortiqchalik vositalarining konseptual integratsiyasi doirasida;
ortiqchalik kategoriyasining funksional ahamiyati isbotlandi, bu esa uning yarimfunksionalligi – stilistik, kommunikativ-pragmatik, kognitiv va sotsiomadaniy funksiyalarning o‘zaro ta’sirida namoyon bo‘ladi.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. Badiiy matnda ortiqcha kategoriyaning kognitiv ahamiyatini o‘rganish natijasida olingan nazariy qoidalar va amaliy natijalar quyidagi jarayonlarda qo‘llanilgan:
ortiqchalik kategoriyasining kognitiv-konseptual va kognitiv-uslubiy mohiyati haqidagi qoidalar “Ingliz tili maktab fani sifatida” nomli xalqaro ilmiy-tadqiqot loyihasi (grant raqami 1683580) doirasida joriy etildi. Mazkur loyiha Buyuk Britaniya Kengashi (British Council) tomonidan qo‘llab-quvvatlangan bo‘lib, 2020–2022-yillarda O‘zDJTUning “Lingvistika va ingliz adabiyoti” kafedrasida amalga oshirilgan (O‘zDJTUning 2025-yil 7-fevraldagi 04-01/660-sonli ma’lumotnomasi). Loyiha doirasida quyidagi ilmiy natijalar taqdim etildi: ortiqchalik kategoriyasining kognitiv-konseptual mohiyati, ya’ni uning badiiy matndagi konseptual ahamiyati; uning badiiy tushunchalar va badiiy matn konseptosferasini shakllantirishdagi o‘rni; uni yuzaga chiqarishdagi kognitiv tamoyillar bilan bog‘liqligi. Loyiha doirasida ortiqchalik kategoriyasini o‘rganishda ramka nazariyasi va uning tahlili, shuningdek, badiiy matnda ortiqchalikning kognitiv integratsiya mexanizmini asoslashga oid ilmiy fikrlar, xulosalar, takliflar va amaliy natijalar ishlab chiqilgan. Natijada, loyiha doirasida shakllangan xulosalar hamda tavsiyalar nazariy va amaliy materiallarni tayyorlashda muhim manba sifatida xizmat qilgan.
ortiqchalik kategoriyasi boshqa kategoriyalar qatori badiiy matnning eng muhim tarkibiy qismlaridan biri ekanligi, shuningdek, ortiqchalikning polifunksionalligi haqidagi qoidalar Erasmus+ dasturining ICM, KA-107 — International Credit Mobility between European Union and Uzbekistan HEIs (grant raqami 2020-1-UK01-KA107-078419, 2022–2023-yillar) loyihasi doirasida “Lingvistika va ingliz adabiyoti” kafedrasida amalga oshirilgan xalqaro amaliy ilmiy-tadqiqot loyihasida qo‘llanildi (O‘zDJTUning 2025-yil 7-fevraldagi 04-01/659-sonli ma’lumotnomasi). Loyiha doirasida quyidagi ilmiy natijalar tasdiqlandi: ortiqchalik — adabiy matnning eng muhim kategoriyalaridan biri bo‘lib, u bir qator stilistik kategoriyalar (hissiylik, tasviriylik, baholash, ifodalanish, lingvokreativlik va boshqalar) bilan uzviy bog‘liqdir. Ortiqchalik vositalari kognitiv, uslubiy va funksional xususiyatlarga ega bo‘lib, uning funksional ahamiyati yarimfunksionallik xususiyati bilan belgilanadi. Shu bilan birga, u uslubiy, kommunikativ-pragmatik, bilish va sotsiomadaniy vazifalarning o‘zaro ta’sirida namoyon bo‘ladi. Tadqiqot natijalarining samaradorligi va ular asosida ishlab chiqilgan tavsiyalarni amaliyotga joriy etish bo‘yicha erishilgan ijobiy natijalar loyiha hisobotlarida o‘z aksini topgan.
ortiqchalik vositalarining kognitiv-uslubiy va funksional xususiyatlari haqidagi qoidalar 2022–2023-yillarda Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti tomonidan amalga oshirilgan “O‘zbek milliy madaniyatiga xos atamalarga bag‘ishlangan maqolalar bazasini yaratish” mavzusidagi IL-52 TUR-21091433 loyihasi doirasida joriy etildi (TDUOYTning 2024-yil 27-noyabrdagi 01/6–3406-sonli ma’lumotnomasi). Ushbu ishning ilmiy natijalari, jumladan ortiqchalik kategoriyasining kognitiv-konseptual mohiyati, uning badiiy matndagi o‘rni, adabiy konseptlar va badiiy matn konseptosferasini shakllantirishdagi roli, freym interpretatsiyasining zarurligi, shuningdek, badiiy matnning funksional jarayonida ortiqchalik vositalarining konseptual integratsiyasi haqidagi fikrlar bilan boyitilgan.
