Muxitdinova Nazmiya Muslixiddinovnaning
fan doktori (DSs) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): “XVIII-XIX asrlar birinchi yarmi o‘zbek she’riyatida salaflar an’analarining poetik takomili (Muhammad G‘oziy va Mirhasan Sadoiy ijodi misolida)”, 10.00.02-O‘zbek adabiyoti (filologiya fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2020.4.DSc/Fil228.
Ilmiy maslahatchi: Yusupova Dilnavoz Rahmonovna, filologiya fanlari doktori.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Samarqand davlat universiteti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Samarqand davlat universiteti, DSc.03/30.12.2019.Fil.02.03.
Rasmiy opponentlar: Erkinov Aftondil Sadirxanovich, filologiya fanlari doktori; Qobilova Zebo Bakirovna, filologiya fanlari doktori; Maqsudov Badriddin, filologiya fanlari doktori, professor.
Yetakchi tashkilot: O‘zbekiston milliy universiteti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi XVIII-XIX asrlarda Qo‘qon adabiy muhiti namoyandalari – G‘oziy, Sadoiylarning lirik merosini tadqiq etish hamda ularning salaflar ana’analariga munosabatini tahlil qilish orqali bu ikki ijodkorning adabiyot tarixida tutgan o‘rnini belgilash, ularning ijodida irfoniy g‘oyalarning badiiy takomilini o‘rganishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat:
Qo‘qon adabiy muhitida mavjud an’ana va adabiy hodisalar “Tajdid un-nazm”, “Devoni G‘oziy” kabi yangi manbalar, shuningdek, tatabbu’, manqabat, hamd, na’t, munojot, mav’iza, taxmis kabi mumtoz adabiyotga xos bo‘lgan tushunchalar asosida ochib berilgan;
XVIII-XIX asrlar birinchi yarmi Qo‘qon adabiy muhitining yorqin vakili hisoblanmish G‘oziy Xo‘qandiy devonining mavjud qo‘lyozmalari matnshunoslik mezonlari asosida joriy alifboda nashrga tayyorlanib, uning tarjimai holi va ijodiy biografiyasi bizgacha etib kelgan manbalar asosida shakllantirilgan;
Mirhasan Sadoiy devonining g‘oyaviy-badiiy mundarijasi, badiiy-estetik asoslari tematik rangbarangligi, originallik va izdoshlik masalalari aspektida mumtoz she’riyat rivojiga ko‘rsatgan ijobiy ta’siri davr adabiy mezonlari zamirida asoslangan;
XVIII-XIX asrlar birinchi yarmi o‘zbek milliy adabiyotida ijtimoiy hodisalarning badiiy ifodasi, badiiy ijodda falsafiy-irfoniy g‘oyalarning talqinida darveshlar, shayxlar, tasavvuf muhiblari hamda ayollar she’riyatida o‘ziga xos jihatlari, adabiyot va milliy o‘zlikni anglash masalalari Qo‘qon adabiy muhiti namoyandalari she’riyati misolida dalillangan;
G‘oziy va Sadoiy she’riyatida bir adabiy muhit doirasida ijod qilgan shoirlarning, milliy adabiyot vakillarining va qardosh xalqlar adabiyoti yirik namoyandalari an’analarining badiiy takomili janriy, g‘oyaviy-badiiy jihatdan ochib berilgan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. Dissertatsiya doirasida ishlab chiqilgan nazariy va amaliy xulosa, tavsiya va ishlanmalar asosida:
Qo‘qon adabiy muhitida mavjud an’ana va adabiy hodisalarni “Tajdid un-nazm”, “Devoni G‘oziy” kabi yangi manbalar, shuningdek, tatabbu’, manqabat, hamd, na’t, munojot, mav’iza, taxmis kabi mumtoz adabiyotga xos bo‘lgan tushunchalar asosida tahlil qilish haqidagi nazariy xulosalardan FA-F1-OO5 “Qoraqalpoq fol`klorshunosligi va adabiyotshunosligini tadqiq etish” mavzusidagi fundamental tadqiqot loyihasida foydalanilgan (O‘zR FA Qoraqalpog‘iston bo‘limining 2021 yil 12 iyuldagi 17.01/150-son dalolatnomasi). Natijada devonlarning mumtoz she’riyat rivojiga ko‘rsatgan ijobiy ta’siri davr adabiy mezonlari zamirida shakllanganligi xususidagi mulohazalarni dalillashga xizmat qilgan;
zamonaviy adabiyotshunoslikda G‘oziy va Sadoiy lirik merosida salaflar an’analarining poetik takomili ilk marta devonlardagi janriy xususiyatlar, tatabbu’navislik, taxmischilikni lingvopoetik qonuniyatlar orqali ochib berish haqidagi xulosa va umumlashmalardan FA-F1-GOO2 “Qoraqalpoq fol`klori va adabiyoti janrlarining nazariy masalalarini tadqiq etish” mavzusidagi fundamental tadqiqot loyihasida foydalanilgan (O‘zR FA Qoraqalpog‘iston bo‘limining 2021 yil 12 iyuldagi 17.01/151-son ma’lumotnomasi). Natijada G‘oziy va Sadoiyning lirik merosida salaflar an’analarining poetik takomili, janr xususiyatlari, turkiy aruz va ilmi badi’dagi yangilanishlarni she’rshunoslik jihatdan asoslashga muhim asos bo‘lib xizmat qilgan;
XVIII ‒ XIX asrlar birinchi yarmi o‘zbek milliy adabiyotida an’ana va hodisalarning badiiy ifodasi, badiiy ijodda falsafiy-irfoniy g‘oyalarning talqinida darveshlar, shayxlar, tasavvuf muhiblari hamda ayollar she’riyatida o‘ziga xos jihatlari, adabiyot va milliy o‘zlikni anglash masalalarini Qo‘qon adabiy muhiti namoyandalari she’riyati misolida dalillash haqidagi xulosalardan “Umrboqiy meros” O‘zbekiston madaniyat va san’at targ‘ibot markazi o‘tkazib kelayotgan ma’naviy-ma’rifiy targ‘ibot tadbirlarida foydalanilgan (O‘zbekiston madaniyat va san’at targ‘ibot markazining 2021 yil 12 iyuldagi 01/01-23 son ma’lumotnomasi). Natijada shoirlar she’riyatidagi ilmiy-ma’rifiy g‘oyalarning ijtimoiy-madaniy ahamiyatini asoslashga muhim asos bo‘lib xizmat qilgan;
O‘zbekiston milliy teleradiokompaniyasining “O‘zbekiston tarixi” kanalida “Taqdimot” ko‘rsatuvida Mirhasan Sadoiy hayoti, hamda adabiy merosining g‘oyaviy-badiiy xususiyatlarining o‘zbek mumtoz adabiyotida tutgan o‘rni va uning ommaviy axborot vositalarida keng tatbig‘i asosida amaliyotga joriy qilingan (O‘zbekiston milliy teleradiokompaniyasining 2019 yil 11 noyabrdagi 02-40-2355-son ma’lumotnomasi). Natijada milliy-ma’naviy merosni targ‘ib qilishga qaratilgan ko‘rsatuvlar ssenariysini boyitishga xizmat qilgan;
O‘zbekiston milliy teleradiokompaniyasining “Mahalla” radiokanali orqali berilgan “Adabiyot gulshani”, “Kitob va kelajak”, “Ijodiy uchrashuvlar” kabi eshittirishlarda XVIII ‒ XIX asrlar adabiy-madaniy muhitida ayollar she’riyatining tutgan o‘rni, Muhammad G‘oziy va Mirhasan Sadoiy tasavvufiy-irfoniy asarlarining zamonamizdagi ahamiyati xususidagi ilmiy natijalardan foydalanilgan (O‘zbekiston milliy teleradiokompaniyasining 2021 yil 09 iyuldagi 01-04-518-son ma’lumotnomasi). Tadqiqotdagi ma’lumotlar milliy-ma’naviy merosni targ‘ib qilishga qaratilgan ko‘rsatuvlar ssenariysini boyitishga xizmat qilgan.