Olimova Manzura Ilxomovnaning
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon

I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): «Benzoksazolin-, benzimidazolin-, benzotiazolin-2-on (-tion) larning kimyoviy o‘zgarishlari», 02.00.03 – Organik kimyo (kimyo fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2017.3.PhD/K68. 
Ilmiy rahbar: Elmuradov Burxon Jo‘raevich, kimyo fanlari doktori, katta ilmiy xodim.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: O‘simlik moddalari kimyosi instituti. 
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa (muassasalar) nomi, IK raqami: O‘zbekiston milliy universiteti, DSc.03/30.12.2019.K.01.03
Rasmiy opponentlar: Maxsumov Abdulxamid Gofurovich, kimyo fanlari doktori, professor; Yuldasheva Muhabbat Razzoqberdievna, kimyo fanlari doktori.
Yetakchi tashkilot: Toshkent farmatsevtika instituti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik. 
II. Tadqiqotning maqsadi: benzoksazolin-, benzimidazolin-, benzotiazolin-2-onlar va -tionlar yangi hosilalarining sintez usullarini ishlab chiqish hamda ularning tuzilishi, fizik-kimyoviy va biologik xossalarini aniqlashdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
ilk bor 3-xloratsetilbenzotiazolin-2-onlarning turli aminlar bilan reaksiyalarida qayta amidlanish tufayli tegishli benzotiazolin-2-onlar va xloratsetamidlar hosil bo‘lishi, ular benzotiazolin-2-onlar bilan amidometillash reaksiyasiga kirishib, tegishli 3-(N,N-dialkilamidometil) benzotiazolin-2-onlarni hosil qilishi aniqlangan;
3-xloratsetilbenzotiazolin-2-tion aminlar bilan reaksiyaga kirishganda xlor atomining aminlar bilan nukleofil almashinishi sodir bo‘lmasdan, qayta amidlanish ketib xlorsirka kislotasining amidlari olinishi, ularni benzotiazolin-2-tion bilan reaksiyasidan esa yangi amidoalkillash mahsulotlari - 2-(N,N-dialkilamidometil)tio-benzotiazollar hosil bo‘lishi isbotlangan;
2N (metil) benzimidazollar, benzimidazolin-2-on va -2-tion, benzotiazolin-2-tion va 2-metilbenzopirimidin-4-on qatorida selektiv alkillash, mono- va bis-sianetillash reaksiyalari N- yoki S-atomlariga ketishi topilgan va reaksiyaning yo‘nalishi substratning tuzilishiga va reaksiya sharoitiga bog‘liq ekanligi aniqlangan;
evdemik kislota murakkab efirlarini nitrolovchi aralashma bilan reaksiyasi natijasida mono-nitro hosilalar hosil bo‘lmasdan, faqat 2,6-dinitrohosilalar hosil bo‘lishi aniqlangan; 
benzotiazolin-2-on, anabazin digidroxlorid va sitizin misolida arilsul`fonillash reaksiyalari nisbatan yumshoq sharoitda olib borilganda reaksiya bevosita erkin – endotsiklik aminoguruhga regioselektiv tarzda ketishi va tegishli sul`fonamidlar hosil bo‘lishi aniqlangan;
endotsiklik amino guruhi metil guruhlari bilan himoyalangan 1,3-dimetilbenzimidazolin-2-onni xlorsul`fon kislota bilan reaksiyasi olib borilganda, reaksiya aromatik halqada elektrofil almashinish bilan sodir bo‘lib, 5-xlorsulfonil-1,3-dimetilbenzimidazolin-2-on hosil bo‘lishi isbotlangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi.
Benzoksazolin-, benzimidazolin-, benzotiazolin-2-onlar va -tionlar, ularni hosilalarining samarali sintez usullari va modifikatsiyalari bo‘yicha olingan ilmiy natijalar asosida:
noselektiv gerbisid faollikka ega “Mefosin” preparati uchun Intellektual mulk agentligining ixtiroga patenti olingan (№IAP05934, 2019 y.). Natijada kompozisiya tarkibiga kiruvchi asosiy ta’sir etuvchi modda - 2-metil-5-xlorbenzimidazolning sifat va miqdoriy tahlil usullarini yaratish imkonini bergan;
metil 2,6-dinitro-3,4,5-trimetoksibenzoat va etil 2,6-dinitro-3,4,5-trimetoksibenzoatlarning rentgen tuzilish tahlili natijalari Kembridj markaziy kristallografik ma’lumotlar bazasiga kiritilgan (The Cambridge Structural Database, https://www.ccdc.cam, CCDC 1546900, 1546901). Natijada bazaga kiritilgan yangi birikmalar o‘xshash moddalar tuzilishini aniqlash imkonini bergan;
β-N-benzoksazolin-2-tion propionitrillari sintezi va ularning kimyoviy o‘zgarishlari asosida β-(N-benzoksazolin-2-tion) propion kislotalarining olinish usullari FPFI T.3–14 raqamli “Benzoksazolin-2-on karbon kislotalarining mikroelementlar bilan kompleks birikmalarini sintez qilish va olingan birikmalarda struktura-biofaollik bog‘liqlikni tadqiq qilish” mavzusidagi fundamental loyihada benzoksazolin-2-on karbon kislotalarining mikroelementlar bilan kompleks birikmalarini sintez qilishda foydalanilgan (Fanlar akademiyasining 2019 yil 10 maydagi 4/1255-1398 son ma’lumotnomasi). Natijada benzoksazolin-2-tion, sirka va propion kislotalari qatori yangi tuzlari olingan, ularni kristall va molekulyar tuzilishlarini aniqlashning samarali usullarini yaratish imkonini bergan;
β-(N-benzoksazolin-2-tion) – va β-(N-benzotiazolin-2-on) propion kislotalarining sintez usullaridan M/UZ-GER 58/2013 raqamli “Aril-, geterilkarbon kislotalarning metallokomplekslari asosida yangi yuqori samarali o‘simliklarni o‘stirish stimulyatorlarini izlash” mavzusidagi fundamental loyihada yangi benzoksazolin-2-tion, benzotiazolin-2-on propion kislotalari qatori metallokomplekslarini sintez qilishda foydalanilgan (Fanlar akademiyasining 2019 yil 10 maydagi 4/1255-1399 son ma’lumotnomasi). Natijada geterotsiklik propion kislotalari qatori tuzlarini kristall va molekulyar tuzilishlarini aniqlashning samarali usullarini yaratish imkonini bergan;
amidoalkillash, arilsul`fonillash, nitrillar sintezi va ularning modifikatsiyasi, 3,4,5-trimetoksibenzoy kislota efirlarini nitrolash reaksiyalaridan FPFI-70-08 raqamli «Siklik amid va tioamidlarni ko‘p yoqlamali reaksion qobiliyati», FA-A6-T-114 raqamli «Tanlab ta’sir etuvchi Mebinol gerbisidini yaratish», FA-F3-T047 raqamli «Alkaloidlar va ularning sintetik analoglari qatorida yangi S-S bog‘lari hosil qilish usullarini nazariy asoslari», FA-F7-T207 raqamli «Biologik faol geterotsiklik birikmalar molekulasida asimmetrik markaz hosil qilishning nazariy muammolari», VA-FA-F-7-006 raqamli «Sul`fonilmochevinalar, triazinlar va ularning geterotsiklik analoglari qatorida selektiv pestisidlarning yangi avlodini sintez qilishning fundamental asoslari» mavzusidagi fundamental loyihalarda tarkibida N-azot va S-oltingugurt atomlari saqlagan istiqbolli geterotsiklik birikmalarni turli sharoitlarda alkillash, akrilonitril bilan sianetillash, asimmetrik uglerod atomi hosil qilish, 2-alkilbenzimidazollar qatorida selektiv pestisidlarni sintez qilishda foydalanilgan (Fanlar akademiyasining 2019 yil 10 maydagi 4/1255-1397 son ma’lumotnomasi). Natijada, siklik amid va tioamidlarni reaksion qobiliyatini aniqlash, Mebinol gerbisidining yangi 2-alkilhosilalarini bir bosqichli usulda olish, molekulasida xiral markaz saqlagan geterotsiklik birikmalar sintez qilish, Mefosin gerbisidining yangi samarali kompozisiyasini yaratish imkonini bergan.