Назаров Обид Абдусаматовичнинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар:
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Аллергик ринитни ташхислашда клиник ва молекуляр-генетик текшириш усулларини такомиллаштириш» 14.00.04 – Оториноларингология (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2026.1.PhD/Tib6700.
Илмий раҳбар: Джураев Жамолбек Абдукахарович, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент давлат тиббиёт университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Тошкент давлат тиббиёт университети, DSc. 06/2025.27.12.Tib.01.06.
Расмий оппонентлар: Шарипов Санжар Саломович тиббиёт фанлари доктори, доцент; Маҳмудназаров Маҳамадамин Имомович тиббиёт фанлари доктори, профессор (Тожикистон Республикаси).
Етакчи ташкилот: А.Алиев номидаги Озарбайжон давлат врачлар малакасини ошириш институти (Озарбайжон).
Диссертациянинг йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: аллергик ринитнинг клиник-патогенетик хусусиятлари, иммунологик ва генетик полиморфизмларини аниқлаш асосида касалликни ташхислаш, кечиш оғирлигини баҳолаш ва асоратлар ривожланиш хавфини башоратлаш алгоритмини ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
aллергик ринитли беморларда касаллик оғирлашиши билан бурун шиллиқ қаватининг функционал ва эндоскопик бузилишлари кучайиши аниқланиб, оғир кечишда ўртача оғир шаклга нисбатан мукоцилиар транспорт вақти 1,1 марта, секретор фаоллик ва шиллиқ қават шиши эса 1,2 марта ортиши асосланган;
aллергик ринитнинг оғир кечишида ўртача оғир шаклга нисбатан умумий IgE миқдори 24,0%, периферик қон эозинофиллари 24,6% ва риноцитограммадаги эозинофиллар даражаси 23,1% га ортиши аниқланиб, ушбу кўрсаткичларнинг касаллик фаоллиги ва оғирлигини баҳоловчи ўзаро тўлдирувчи иммунологик ҳамда риноцитологик мезонлар эканлиги исботланган;
IL4 rs2243250 ва FCER1A rs2251746 генлари T аллелларининг аллергик ринит ривожланиш хавфини мос равишда 2,79 ва 2,57 марта, касалликнинг оғир кечиш хавфини эса 3,47 ва 3,21 марта ошириши исботланган;
IL4 rs2243250 ва FCER1A rs2251746 генларининг хавфли T аллеллари биргаликда учраганда оғир аллергик ринит улуши 3,4 марта ортиши аниқланиб, клиник-функционал, эндоскопик, иммунологик, риноцитологик ва молекуляр-генетик мезонлар асосида касалликнинг оғир кечиш хавфини паст, ўртача, юқори ва жуда юқори даражаларга ажратувчи шахсга йўналтирилган башоратлаш алгоритми ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши
Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгаш йиғилиши баённомасига асосан илмий-тадқиқот ишлари натижаларини амалиётга татбиқ этиш бўйича хулосасига кўра:
биринчи илмий янгилик: аллергик ринитли беморларда касаллик оғирлашиши билан бурун шиллиқ қаватининг функционал ва эндоскопик бузилишлари кучайиши аниқланиб, оғир кечишда ўртача оғир шаклга нисбатан мукоцилиар транспорт вақти 1,1 марта, секретор фаоллик ва шиллиқ қават шиши эса 1,2 марта ортиши асосланган. Олинган натижалар Тошкент давлат тиббиёт университети Илмий кенгашининг 2025 йил 24 декабрдаги 6-сонли баённомаси асосида кўриб чиқилган ва 2026 йил 5 январдаги 53-сон билан тасдиқланган «Аллергик ринитни ташхислашда клиник-функционал текшириш усуллари» номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: олинган илмий натижалар Тошкент Шаҳар 7-сон клиник шифохонасининг 2026 йил 6 февралдаги 74 U/T-сонли ва Фарғона вилоят кўп тармоқли тиббиёт марказининг 2026 йил 6 февралдаги 31-сонли буйруқлари асосида даволаш-профилактика амалиётига жорий этилган. Илмий янгилик натижаларининг ижтимоий самарадорлиги: аллергик ринитга хос клиник ва риноскопик белгиларни тизимли баҳолаш касалликни эрта аниқлаш, уни инфекцион, вазомотор ва дори воситалари таъсири билан боғлиқ ринитлардан фарқлаш, беморларни ўз вақтида аллергологик текширувларга йўналтириш ҳамда асоссиз антибактериал даволаш ҳолатларини камайтириш имконини берган. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги: клиник ва риноскопик мезонларни функционал текширувлар билан биргаликда қўллаш такрорий мутахассис кўриклари, асоссиз лаборатория текширувлари ва нотўғри даволаш билан боғлиқ харажатларни камайтирган. Клиник-функционал услубий тавсияномани 50 нафардан иборат чекланган контингентда қўллаш натижасида ҳисобланган умумий иқтисодий самара 1 632 750 сўмни ташкил этган. Хулоса: аллергик ринитнинг клиник ва риноскопик белгиларига асосланган комплекс баҳолаш касалликни эрта ва қиёсий ташхислаш сифатини ошириш, мақбул текширув йўналишини белгилаш ҳамда асоссиз даволаш чораларини камайтиришга хизмат қилган.
иккинчи илмий янгилик: аллергик ринитнинг оғир кечишида ўртача оғир шаклга нисбатан умумий IgE миқдори 24,0%, периферик қон эозинофиллари 24,6% ва риноцитограммадаги эозинофиллар даражаси 23,1% га ортиши аниқланиб, ушбу кўрсаткичларнинг касаллик фаоллиги ва оғирлигини баҳоловчи ўзаро тўлдирувчи иммунологик ҳамда риноцитологик мезонлар эканлиги исботланган. Олинган натижалар Тошкент давлат тиббиёт университети Илмий кенгашининг 2025 йил 24 декабрдаги 6-сонли баённомаси асосида кўриб чиқилган ва 2026 йил 5 январдаги 53-сон билан тасдиқланган «Аллергик ринитни ташхислашда клиник-функционал текшириш усуллари» номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: олинган илмий натижалар Шаҳар 7-сон клиник шифохонасининг 2026 йил 6 февралдаги 74 U/T-сонли ва Фарғона вилоят кўп тармоқли тиббиёт марказининг 2026 йил 6 февралдаги 31-сонли буйруқлари асосида даволаш-профилактика амалиётига жорий этилган. Илмий янгилик натижаларининг ижтимоий самарадорлиги: рино-манометрия ва акустик ринометрик кўрсаткичларни клиник белгилар билан комплекс баҳолаш бурун нафаси бузилишининг ҳақиқий даражасини объектив аниқлаш, аллергик ринитнинг оғирлик даражасини тўғри белгилаш, беморларни хавф гуруҳларига ажратиш ҳамда даволаш самарадорлигини динамик назорат қилиш имконини берган. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги: клиник-функционал текшириш алгоритмини қўллаш касаллик оғирлигини аниқлаш учун такрорий текширувлар, самарасиз фармакотерапия ва асоратларни даволаш билан боғлиқ харажатларни камайтирган. Биринчи ва иккинчи илмий янгиликларни қамраб олган клиник-функционал услубий тавсиянома бўйича 50 нафарлик чекланган контингентда умумий иқтисодий самара 1 632 750 сўмни ташкил этган. Хулоса: рино-манометрия ва акустик ринометрик кўрсаткичлардан комплекс фойдаланиш аллергик ринит оғирлигини объектив баҳолаш, даволаш тактикасини индивидуал танлаш ва даволаш натижаларини назорат қилиш самарадорлигини оширган.
учинчи илмий янгилик: IL4 rs2243250 ва FCER1A rs2251746 генлари T аллелларининг аллергик ринит ривожланиш хавфини мос равишда 2,79 ва 2,57 марта, касалликнинг оғир кечиш хавфини эса 3,47 ва 3,21 марта ошириши исботланган. Олинган натижалар Тошкент давлат тиббиёт университети Илмий кенгашининг 2025 йил 24 декабрдаги 6-сонли баённомаси асосида кўриб чиқилган ва 2026 йил 5 январдаги 53-сон билан тасдиқланган «Аллергик ринитни ташхислашда молекуляр-генетик текшириш усуллари» номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: олинган илмий натижалар Шаҳар 7-сон клиник шифохонасининг 2026 йил 6 февралдаги 74А U/T-сонли ва Фарғона вилоят кўп тармоқли тиббиёт марказининг 2026 йил 6 февралдаги 32-сонли буйруқлари асосида даволаш-профилактика амалиётига жорий этилган. Илмий янгилик натижаларининг ижтимоий самарадорлиги: Генлар хавф аллеллари ҳамда генотипларини аниқлаш аллергик ринит ривожланишига ирсий мойил шахсларни эрта белгилаш, касалликнинг оғир кечиши ва юқори IgE фаоллиги хавфини баҳолаш, беморларни диспансер кузатуви гуруҳларига ажратиш ҳамда индивидуал профилактика чораларини ишлаб чиқиш имконини берган. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги: молекуляр-генетик хавф мезонларини мақсадли қўллаш касалликнинг оғир ва қайталанувчи шаклларида такрорий мурожаатлар, кўп босқичли лаборатория текширувлари ва узоқ муддатли самарасиз даволаш билан боғлиқ харажатларни камайтиришга хизмат қилган. Хулоса: Аллергик ринит ривожланиши ва оғир кечиш хавфини баҳолашнинг истиқболли молекуляр-генетик маркерлари сифатида асосланган.
тўртинчи илмий янгилик IL4 rs2243250 ва FCER1A rs2251746 генларининг хавфли T аллеллари биргаликда учраганда оғир аллергик ринит улуши 3,4 марта ортиши аниқланиб, клиник-функционал, эндоскопик, иммунологик, риноцитологик ва молекуляр-генетик мезонлар асосида касалликнинг оғир кечиш хавфини паст, ўртача, юқори ва жуда юқори даражаларга ажратувчи шахсга йўналтирилган башоратлаш алгоритми ишлаб чиқилган. Ишлаб чиқилган ёндашув Тошкент давлат тиббиёт университети Илмий кенгашининг 2025 йил 24 декабрдаги 6-сонли баённомаси асосида кўриб чиқилган ва 2026 йил 5 январдаги 53-сон билан тасдиқланган «Аллергик ринитни ташхислашда молекуляр-генетик текшириш усуллари» номли услубий тавсиянома мазмунига киритилган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: олинган натижалар Шаҳар 7-сон клиник шифохонасининг 2026 йил 6 февралдаги 74А U/T-сонли ва Фарғона вилоят кўп тармоқли тиббиёт марказининг 2026 йил 6 февралдаги 32-сонли буйруқлари асосида даволаш-профилактика амалиётига жорий этилган. Илмий янгилик натижаларининг ижтимоий самарадорлиги: Генлар полиморфизмларини комплекс баҳолаш аллергик ринитга ирсий мойилликни аниқлаш, ўртача оғир ва оғир кечиш эҳтимолини прогноз қилиш, юқори хавфли беморларни эрта диспансер кузатувига олиш, аллергенлар билан алоқани чеклаш ҳамда даволаш-профилактика чораларини индивидуаллаштириш имконини берган. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги: молекуляр-генетик хавф гуруҳларини эрта аниқлаш такрорий диагностик текширувлар, касалликнинг оғирлашиши билан боғлиқ стационар даволаш ва самарасиз фармакотерапия харажатларини қисқартириш имконини берган. Молекуляр-генетик услубий тавсияномани 50 нафардан иборат чекланган контингентда қўллаш натижасида ҳисобланган умумий иқтисодий самара 1 934 750 сўмни ташкил этган. Хулоса: Генлар полиморфизмларини комплекс баҳолаш аллергик ринит ривожланиши ва оғир кечиш хавфини прогноз қилиш, беморларни индивидуал хавф гуруҳларига ажратиш ҳамда шахсга йўналтирилган ташхислаш ва профилактика чораларини белгилашга хизмат қилган.