Irxanova Dilnoza Mahmud qizining
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): «Maktab yoshgacha bolgan bolalarda tish qattiq to‘qimasi birlamchi demineralizatsiyasini rivojlanishini oldini olish usullarini ishlab chiqish» 14.00.21 – Stomatologiya (tibbiyot fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2024.2.PhD/Tib.4636.
Ilmiy rahbar: Daminova Shaxnoza Badriddinovna, tibbiyot fanlari doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Toshkent davlat tibbiyot universiteti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa (muassasalar) nomi, IK raqami: Toshkent davlat stomatologiya instituti DSc.04/01.02.2024.Tib.4636.
Rasmiy opponentlar: Bekjanova Olga Esenevna, tibbiyot fanlari doktori, professor; Kopbaeva Mayra Taytoleuovna, tibbiyot fanlari doktori, professor.
Yetakchi tashkilot: Y.A.Vagner nomidagi Perm davlat tibbiyot universiteti (Rossiya Federatsiyasi)
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi: maktab yoshigacha bo‘lgan bolalar o‘rtasida tish qattiq to‘qimalarining birlamchi demineralizatsiyasi rivojlanishining asosiy xavf omillarinio‘rganish va kariesni oldini olish yo‘llarini takomilashtirishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
maktab yoshigacha bolgan bolalarda tish qattiq toqimalari birlamchi demineralizatsiyasi va karies jarayoni rivojlanishida ogiz boshligining kariesogen mikroflora bilan zararlanishida maxalliy ximoya mexanizmlari ortasida bog‘liqlik mavjudligi aniqlangan;
karies bilan zararlangan maktab yoshigacha bolgan bolalarda ogiz suyuqligini minerallashtiruvchi potensialida o‘zgarishlar kuzatilishi, xususan umumiy va erkin kalsiy, fosfat ionlar hamda ishqoriy fosfataza faoligi korsatgichlarini siljishi tish qattiq toqimalari demineralizatsiya jarayoni faoligi bilan bogliq ekanligi asoslangan;
qon zardobida K2 va D3 vitaminlar darajasi bilan karies intensivligi ortasida korrelatsion bogliqlik aniqlangan; K2 vitamini miqdori karies intensivligi past bolgan bolalarda 0,35±0,008nmol/l ni karies intensivligi yuqori bolgan bolalarda esa 0,17±0,007nmol/l ni tashkil etgan,D3 vitamini <20ng/l bolgan xolatlarda karies intensivligi yuqoriligi qayd etilgan;
umumqabul qilingan profilaktik chora tadbirlarga qo‘shimcha ravishda mineral –vitamim mineral ta’minotini korreksiya qilish va ogiz boshligi mikrobiosenozga maxalliy ta’sir korsatishga asoslangan profilaftik kompleksni klinik-labarator samaradorligi aniqlangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi.
erta va maktabgacha yoshdagi bolalarda tish qattiq to‘qimalari kariesini davolash va profilaktika qilish usullarini takomillashtirish bo‘yicha olingan ilmiy natijalar asosida (O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi Ilmiy-texnik kengashining 2026yildagi 16-fevraldagi 3-sonli xulosasi):
birinchi ilmiy yangilik: maktab yoshigacha bolgan bolalarda tish qattiq toqimalari birlamchi demineralizatsiyasi va karies jarayoni rivojlanishida ogiz boshligining kariesogen mikroflora bilan zararlanishida maxalliy ximoya mexanizmlari ortasida bog‘liqlik mavjudligi aniqlangan. Ilmiy natijalarning amaliyotga joriy etilishi: 2025-yil 24.11 dagi №10008-son va 2025-yil 24.11 dagi №10006-son buyruqlar bilan “Sposob vliyanie vitaminov K2 i D3 na zdorov`e zubov ”.nomli uslubiy tavsiyalar tasdiqlangan (O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi Ilmiy-texnik kengashining 2026 16-fevraldagi 3-sonli xulosasi). Ijtimoiy samaradorlik: mamlakatimizda erta bolalik davrida profilaktik algorim ishlab chiqilgan bo‘lib, uni joriy etish tish qattiq to‘qimalarini karies va uning asoratlari rivojlanish xavfini kamaytiradi. Iqtisodiy samaradorlik: taklif etilgan karies jarayoni va uning asoratlari bilan zararlangan tishlar sonini kamaytiruvchi profilaktik kompleks 36900000so‘m mablag‘ni tejaydi. Xulosa: ishlab chiqilgan profilaktik kompleks tish qattiq to‘qimalarining kariesi mavjud bo‘lmagan bolalar sonining oshishi va shu orqali aholining stomatologik salomatligini yaxshilashi aniqlangan.
ikkinchi ilmiy yangilik: karies bilan zararlangan maktab yoshigacha bolgan bolalarda ogiz suyuqligini minerallashtiruvchi potensialida o‘zgarishlar kuzatilishi, xususan umumiy va erkin kalsiy, fosfat ionlar hamda ishqoriy fosfataza faoligi korsatgichlarini siljishi tish qattiq toqimalari demineralizatsiya jarayoni faoligi bilan bogliq ekanligi asoslangan. Ilmiy yangilikning ahamiyati: mazkur ko‘rsatkichlar bolalarda karies rivojlanishi xavfining markerlari bo‘lib xizmat qilishi hamda erta bolalik kariesi jarayonining kechishini prognoz qilish imkonini beradi. Ilmiy natijalarning amaliyotga joriy etilishi: № 10-25/726-t sonli buyruq bilan “Sposob vliyanie vitaminov K2 i D3 na zdorov`e zubov” nomli uslubiy tavsiyalar tasdiqlangan (O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi Ilmiy-texnik kengashining 2026 16. 02 dagi 3-sonli xulosasi). Ijtimoiy samaradorlik: mamlakatimizda erta bolalik kariesida profilaktik algorim ishlab chiqilgan bo‘lib, uni joriy etish tish qattiq to‘qimalari karies zararlanishi va uning asoratlari rivojlanish xavfini kamaytiradi. Iqtisodiy samaradorlik: karies jarayoni va uning asoratlari bilan zararlangan tishlar sonini kamaytiruvchi taklif etilgan profilaktik kompleks 36900000 so‘m mablag‘ni tejaydi. Xulosa: ishlab chiqilgan profilaktik kompleks tish qattiq to‘qimalarining kariesi mavjud bo‘lmagan bolalar sonini oshirishi va shu orqali aholining stomatologik salomatligini yaxshilashi aniqlangan.
uchinchi ilmiy yangilik: qon zardobidagi K2 va D3 vitaminlari bilan karies jadalligi darajasi o‘rtasidagi korrelyasion bog‘liqliklar aniqlangan bo‘lib, bunda K2 vitamini, osteokalsin konsentrasiyasi kamayishi bilan tish kariesi jadalligining oshishi kuzatilgan (UIK=0–0,4: 0,35±0,008 nmol/l; UIK=0,5–0,8: 0,26±0,005 nmol/l; UIK=0,9–1,2=0,20±0,008; UIK>1,3=0,17±0,007) hamda Vitamin D3 (<20 ng/ml) darajasining pasayishi qayd etilgan. Ilmiy natijalarning amaliyotga joriy etilishi: № 10-25/726-t sonli buyruq bilan “Sposob vliyanie vitaminov K2 i D3 na zdorov`e zubov” nomli uslubiy tavsiyalar tasdiqlangan (O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi Ilmiy-texnik kengashining 2026 16. 02 dagi 3-sonli xulosasi).Ijtimoiy samaradorlik: mamlakatimizda erta bolalik kariesida profilaktik algorim ishlab chiqilgan bo‘lib, uni joriy etish tish qattiq to‘qimalari karies zararlanishi va uning asoratlari rivojlanish xavfini kamaytiradi. Iqtisodiy samaradorlik: karies jarayoni va uning asoratlari bilan zararlangan tishlar sonini kamaytiruvchi taklif etilgan profilaktik kompleks 36900000 so‘m mablag‘ni tejaydi. Xulosa: ishlab chiqilgan profilaktik kompleks tish qattiq to‘qimalarining kariesi mavjud bo‘lmagan bolalar sonini oshirishi va shu orqali aholining stomatologik salomatligini yaxshilashi aniqlangan.
to‘rtinchi ilmiy yangilik: umumqabul qilingan profilaktik chora tadbirlarga qo‘shimcha ravishda mineral –vitamim mineral ta’minotini korreksiya qilish va ogiz boshligi mikrobiosenozga maxalliy ta’sir korsatishga asoslangan profilaftik kompleksni klinik-labarator samaradorligi aniqlangan. Ilmiy yangilikning ahamiyati: tadqiqot natijalari zarur dori vositalari va oral gigiena vositalarini qo‘llash imkonini beradi, bu esa tish qattiq to‘qimalarining karies zararlanishi va uning asoratlari rivojlanishi xavfini kamaytiradi. Ilmiy natijalarning amaliyotga joriy etilishi: № 10-25/726-t sonli buyruq bilan “Sposob vliyanie vitaminov K2 i D3 na zdorov`e zubov” nomli uslubiy tavsiyalar tasdiqlangan (O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi Ilmiy-texnik kengashining 2026 16. 02 dagi 3-sonli xulosasi). Ijtimoiy samaradorlik: mamlakatimizda erta bolalik kariesida profilaktik algorim ishlab chiqilgan bo‘lib, uni joriy etish tish qattiq to‘qimalari karies zararlanishi va uning asoratlari rivojlanish xavfini kamaytiradi. Iqtisodiy samaradorlik: karies jarayoni va uning asoratlari bilan zararlangan tishlar sonini kamaytiruvchi taklif etilgan profilaktik kompleks 36900000so‘m mablag‘ni tejaydi. Xulosa: ishlab chiqilgan profilaktik kompleks tish qattiq to‘qimalarining kariesi mavjud bo‘lmagan bolalar sonini oshirishi va shu orqali aholining stomatologik salomatligini yaxshilashi aniqlangan.
