Хасанов Алихон Олимхон Ўғлининг

фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар. Диссертасия мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган тармоғи номи): «Ўсимлик фенолик бирикмаларининг қон томир силлиқ мускули ион транспорт тизимларига таъсири ва антигипертензив механизмларини ўрганиш, 03.00.08 – Одам ва ҳайвонлар физиологияси, 03.00.02 – Биофизика ва радиобиология (биология фанлари).
Диссертасия мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.4.PhD/B1645.
Илмий раҳбарлар: Мамажанов Мухторжон Муродиллаевич, биология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD), дотсент; Омонтурдиев Сирожиддин Зоирович, биология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD), катта илмий ходим.
Диссертасия бажарилган муассаса номи: Наманган давлат университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Наманган давлат университети ҳузуридаги PhD.03/2025.27.12.B.22.05 рақамли Илмий кенгаш асосидаги бир марталик илмий кенгаш.
Расмий оппонентлар: Абдуллаева Гулбахор Толибжоновна, биология фанлари доктори, профессор; Мухторов Алишер Абдугафор ўғли, биология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD), дотсент.
Етакчи ташкилот: Самарқанд давлат университети.
Диссертасия йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: айрим полифенолларнинг қон томир силлиқ мускул ҳужайраларидаги ион транспорт тизимларига таъсирини аниқлаш ва экспериментал гипертензия шароитида уларнинг антигипертензив фаоллигини баҳолашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
Н-1, Н-2 ва Н-3 полифенол бирикмаларининг каламуш аортаси силлиқ мускул препаратларида консентрацияга боғлиқ вазорелаксант фаоллиги аниқланиб, ушбу таъсирнинг потенциалга боғлиқ Л-тип ҳамда ретсептор орқали бошқарилувчи Ca²⁺ каналлари фаолиятини модуляциялаш билан боғлиқлиги экспериментал жиҳатдан асосланган;
Н-1, Н-2 ва Н-3 полифенолларининг аорта силлиқ мускул ҳужайраларида На⁺/Ca²⁺ алмашинувчиси (NCX) билан боғлиқ ион транспорт жараёнларига таъсири аниқланиб, мазкур тизимнинг уларнинг вазорелаксант самарадорлигини таъминлашдаги иштироки асосланган;
Н-1, Н-2 ва Н-3 полифенолларининг саркоплазматик ретикулумдаги ИП₃ ва рианодин ретсепторлари орқали бошқарилувчи Ca²⁺ мобилизациясига таъсири аниқланиб, ҳужайра ички Ca²⁺ захираларидан ионларнинг ажралиши билан боғлиқ қисқариш жараёнларини сусайтириши экспериментал жиҳатдан асосланган;
Н-1, Н-2 ва Н-3 полифенолларининг вазорелаксант таъсирида қон томир эндотелийсининг иштироки аниқланиб, эндотелий олиб ташланган ва НО-синтаза ингибиция қилинган шароитларда релаксация самарадорлигининг камайиши асосида НО–sGC–cGMP–PKG сигнал тизимининг эҳтимолий роли кўрсатиб берилган;
Н-1, Н-2 ва Н-3 полифенолларининг ион каналлари ва транспорт оқсиллари билан молекуляр ўзаро таъсири in silico шароитида баҳоланиб, лигандларнинг боғланиш энергиялари ҳамда водород, гидрофоб ва бошқа ноковалент ўзаро таъсирлари асосида уларнинг Ca²⁺ гомеостазини бошқарувчи оқсиллар билан боғланиш имкониятлари тавсифланган;
Н-1, Н-2 ва Н-3 полифенолларининг адреналин ҳамда L-NAME билан чақирилган экспериментал гипертензия моделларида артериал қон босимини пасайтирувчи таъсири аниқланиб, L-NAME моделида антигипертензив самарадорлик Н-2 > Н-1 > Н-3 кетма-кетлигида намоён бўлиши асосланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Н-1, Н-2ва Н-3 полифенолларининг каламуш аорта силлиқ мускулига вазорелаксант таъсири ҳамда антигипертензив фаоллигининг молекуляр механизмларини ўрганиш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
Н-1, Н-2 ва Н-3 полифенолларининг каламуш аорта силлиқ мускулига вазорелаксант таъсири, антигипертензив фаоллиги ҳамда уларнинг молекуляр механизмларини тавсифлашга оид натижалардан Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Ўсимлик моддалари кимёси институти Терпеноидлар ва фенол бирикмалари кимёси лабораториясида 2025-йилда базавий молиялаштириш асосида амалга оширилган “Ўзбекистон флорасининг танланган ўсимликлари табиий терпеноид ва фенол бирикмаларини кимёвий тадқиқ қилиш ва улар асосида гипогликемик, тситостатик, вирусларга қарши, адаптоген, гепатопротектор, нейропротектор, кардиопротектор ва яллиғланишга қарши таъсирга эга бўлган, шунингдек, косметология воситалари ва озиқ-овқат қўшимчалари сифатида қўлланиладиган биологик фаол моддаларни аниқлаш” мавзусидаги тадқиқотларда биологик фаол фенол бирикмаларининг кардиопротектив ва вазорелаксант хусусиятларини тавсифлашда фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Фанлар академиясининг 2026-йил 18-мартдаги № 4/1255-727-сон маълумотномаси). Натижада, Н-1, Н-2 ва Н-3 полифенолларининг қон томир силлиқ мускулига таъсири ва антигипертензив фаоллигининг аниқланган механизмлари асосида уларнинг юрак-қон томир тизимига биологик таъсирини баҳолаш имконияти кенгайтирилган;
Н-1, Н-2 ва Н-3 полифенолларининг вазорелаксант ва антигипертензив фаоллигини тавсифлаш бўйича олинган илмий натижалардан Хитой Фанлар Академиясининг Шинжон Физика-Кимё-Технология Институти томонидан молиялаштирилган № 2022VBA0051-сонли халқаро илмий лойиҳа доирасида Марказий Осиё Дори Изланишлари ва Ривожлантириш Марказида фенолик бирикмаларнинг кардиопротектив хусусиятларини баҳолашда фойдаланилган (Хинжинг Technical Институте of Physics and Chemistry of CAS институтининг 2025-йил 16-октябрдаги маълумотномаси). Натижада, Н-1, Н-2 ва Н-3 полифенолларининг вазорелаксант ва антигипертензив таъсири ҳамда ушбу таъсирларнинг молекуляр механизмларига оид илмий натижалар фенолик бирикмаларнинг кардиопротектив хусусиятларини баҳолаш ва уларнинг юрак-қон томир тизимига таъсир механизмларини аниқлашда фойдаланиш имконини берган.