Носирова Висолахон Мирзаюнусжон қизининг

фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Asperugo procumbens ва Lagotis korolkowii ўсимликларининг кимёвий бирикмалари ва улар асосида олинган биофаол товар маҳсулотининг сертификатланиши”, 02.00.09 – Товарлар кимёси (кимё фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2026.3.PhD/K1257.
Илмий раҳбар: Хўжаев Ваҳобжон Умарович, кимё фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Қўқон давлат университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Қўқон давлат университети, PhD.03/2025.27.12.K/T.34.03.
Расмий оппонентлар: Хасанова Дилорамхон Тўйчиевна кимё фанлари доктори, дотсент; Хайдарова Дилрабо Рахимжоновна кимё фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD), дотсент
Етакчи ташкилот: Фарғона давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: А. procumbens ва L. korolkowii ўсимликларининг кимёвий таркиби ва биологик фаоллигини аниқлаш асосида Curcuma longa иштирокидаги композицион биологик фаол озиқ-овқат маҳсулотини яратиш, унинг товар сифати ва хавфсизлик кўрсаткичларини асослаш, стандартлаштириш, TIF ТН бўйича синфлаш ҳамда сертификатлаштиришнинг илмий-амалий асосларини ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
А. procumbens ва L. korolkowii хомашёларининг аминокислоталар, флавоноидлар, сувда эрувчан витаминлар, макро-, микро- ва токсик элементлар таркиби комплекс аниқланиб, ҳудудий намуналар ўртасидаги фарқлар қиёсий тавсифланган;
L. korolkowii ер устки қисмидан лутеолин-7-О-глукопиранозид ва эриодиктиол-7-О-глукопиранозид индивидуал ҳолда ажратилиб, тузилиши замонавий физик-кимёвий усуллар билан тасдиқланган;
Фарғона вилоятидан олинган А. procumbens намуналарида Б₁, Б₆, C витаминлари, рутин, апигенин ва галл кислота, Наманган вилоятидан олинган L. korolkowii намуналарида эса Б₁, Б₂, Б₉, C, ПП витаминлари ҳамда апигенин, каемпферол, гиполаетин ва галл кислота миқдори Тошкент намуналарига нисбатан юқорилиги аниқланган;
А. procumbens ва L. korolkowii хомашёларида К, Мг, Ca ва Фе нинг нисбатан юқори миқдори аниқланиб, токсик элементлар миқдорининг белгиланган меъёрлардан ошмаслиги кўрсатилган;
YSSX таҳлилида А. procumbensда валин, метионин, изолейсин, лейсин, лизин, триптофан ва фенилаланин, L. korolkowiiда эса аспарагин, систеин, аргинин ва гистидиннинг устунлиги аниқланган;
А. procumbens, L. korolkowii ва C. лонга асосида “Ас-Лагос” фито чой маҳсулоти шакллантирилиб, унинг органолептик, физик-кимёвий ва меъёрий сифат кўрсаткичлари асосланган;
“Ас-Лагос”нинг товар хусусиятлари асосида уни TIF ТНнинг 2106 товар позициясида идентификациялаш ва 2106 90 990 5 кодини таклиф этиш илмий-услубий жиҳатдан асосланган;
композицион маҳсулотнинг ўткир токсикологик хусусиятлари ва экспериментал гепатотоксиклик моделидаги гепатопротектив фаоллиги аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. А. procumbens, Л. korolkowii ва C. лонга асосидаги “Ас-Лагос” фито чой маҳсулотини ишлаб чиқариш учун технологик йўриқнома ишлаб чиқилиб, TY 004701919-01:2026 рақамли техник шарт рўйхатга олинган. Маҳсулотга Ўзбекистон Республикаси Президенти Администрацияси ҳузуридаги Тиббиёт бош бошқармасининг Санитария-эпидемиологик назорат бошқармаси томонидан 2026-йил 3-мартдаги 028011-сон санитария-эпидемиологик хулоса берилган. Мазкур ҳужжатлар маҳсулотни белгиланган сифат ва хавфсизлик талаблари асосида ишлаб чиқаришга тайёрлаш имконини берган;
“Ас-Лагос” маҳсулотининг кимёвий таркиби ва товар хусусиятлари асосида таклиф этилган 2106 90 990 5 TIF ТН коди Ташқи иқтисодий фаолият товар номенклатурасининг навбатдаги таҳририни ишлаб чиқиш жараёнида кўриб чиқиш учун қабул қилинган (Давлат божхона қўмитасининг 2026-йил 25-майдаги 01-29/5-1464-сон маълумотномаси). Натижада ўсимлик хомашёлари асосидаги кўп компонентли озиқ-овқат маҳсулотини идентификациялаш ва товар номенклатурасида аниқ таснифлаш бўйича амалий таклиф шакллантирилган;
товарларни кимёвий таркиби асосида идентификациялаш, сифат кўрсаткичларини баҳолаш, сертификатлаштириш ва товаршунослик экспертизасига оид тадқиқот натижаларидан олий таълим муассасалари талабалари учун мўлжалланган “Химия товаров” (“Товарлар кимёси”) ўқув қўлланмасини тайёрлашда фойдаланилган (Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлигининг 2025-йил 9-июлдаги 258-сон буйруғи). Натижада, товарлар кимёси ва экспертизаси бўйича ўқув-услубий таъминотни бойитиш имконияти яратилган.