Эшқувватова Гулмира Норжигитовнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Ўзбек интернет матнларининг семантик-стилистик тадқиқи” 10.00.01 – Ўзбек тили (филология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2022.4.PhD/Fil2859.
Илмий раҳбар: Уринбаева Дилбар Базаровна, филология фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Шароф Рашидов номидаги Самарқанд давлат университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Шароф Рашидов номидаги Самарқанд давлат университети, DSc.03/2025.27.12.Fil.09.07.
Расмий оппонентлар: Каримов Суюн Амирович, филология фанлари доктори, профессор; Хайруллаев Хуршид Зайниевич, филология фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: А.Қодирий номидаги Жиззах давлат педагогика университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади виртуал коммуникация жараёнида ўзбек интернет матнларининг лисоний табиати, услубий ва лингвомаданий ўзига хослигини очиб беришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
ўзбек тилшунослигида ижтимоий тармоқлар (Telegram, Instagram, Facebook) материаллари асосида интернет матнларининг семантик-стилистик хусусиятлари, уларнинг жанр ва матн параметрларига таъсири комплекс ёндашув асосида очиб берилиб, уларнинг мураккаб коммуникатив феномен эканлиги далилланган;
ўзбек интернет матнларида янги тил шаклларига кирувчи семантик бирликлар ҳаштаг, эможи, гиф, визуал белгилар, қисқартмалар ҳамда лексик ва фразеологик инновацияларга кирувчи “лике босмоқ”, “тармоқни портлатди”, “комментларда ўт олди”, “трендга чиқмоқ”, “тролларга ем бўлмоқ” каби сўз ва сўз бирикмаларининг семантик юкламаси ва стилистик вазифалари тил материали асосида тизимли равишда очиб берилган;
интернет матнларида кўп маънолилик, контекстуал маъно, неологизм ва сленгларнинг ўзаро семантик боғлиқлиги аниқланиб, уларнинг ўзбек интернет нутқида янги маъно қатламларини ҳосил қилувчи экспрессив, киноявий, баҳоловчи, идентификациявий каби сўзларнинг шакллантиришдаги роли асосланган;
ўзбек расмий интернет матнларида (UZA, edu.uz) расмий лексика ва баҳоловчи бирликларнинг интернет муҳитига мослашуви, хусусан, гибрид тил (расмий ва норасмий услуб унсурларининг бирикмаси) ҳодисасининг семантик-стилистик функциялари ўзбек тили материали асосида асосланиб, интертекстуаллик, гиперматн ва мултимодалликнинг интернет матнларини шакллантиришдаги ўрни далилланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Ўзбек интернет матнларининг семантик-стилистик хусусиятларини очиб беришга доир олинган илмий натижалар асосида:
ўзбек тилшунослигида ижтимоий тармоқлар (Telegram, Instagram, Facebook) материаллари асосида интернет матнларининг семантик-стилистик хусусиятлари, уларнинг жанр ва матн параметрларига таъсири комплекс ёндашув асосида очиб берилиб, уларнинг мураккаб коммуникатив феномен эканлиги далилланганлигига оид хулосаларидан АМ–F3-201908172 рақамли “Ўзбек тилининг таълимий корпусини яратиш” мавзусидаги амалий лойиҳани амалга ошириш жараёнида (2020-2023-йиллар) самарали фойдаланилди (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025-йил 27-октабрдаги 04/1-5163-сон маълумотномаси). Натижада замонавий ўзбек интернет матнига хос лексик, стилистик ҳамда мултимодал бирликларнинг аниқланган хусусиятлари асосида лойиҳа мазмунининг бойитилишига ва таълимий корпуснинг илмий-амалий жиҳатдан янада мукаммаллашувига эришилди;
ўзбек интернет матнларида янги тил шаклларига кирувчи семантик бирликлар ҳаштаг, эможи, гиф, визуал белгилар, қисқартмалар ҳамда лексик ва фразеологик инновацияларга кирувчи “лике босмоқ”, “тармоқни портлатди”, “комментларда ўт олди”, “трендга чиқмоқ”, “тролларга ем бўлмоқ” каби сўз ва сўз бирикмаларининг семантик юкламаси ва стилистик вазифалари тил материали асосида тизимли равишда очиб берилганлигига оид хулосалардан ИЛ–402104209 рақамли “Ахборот-қидирув тизимлари (Гоогле, Яндех, Гоогле Транслате) учун автоматик ишлов бериш воситаси – ўзбек тилининг морфолексикони ва морфологик анализатори дастурий воситасини яратиш” мавзусидаги инновацион лойиҳани амалга ошириш жараёнида (2022-2024-йиллар) фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025-йил 7-ноябрдаги 04/1-5382-сон маълумотномаси). Натижада ўзбек интернет матнларига хос семантик ва стилистик бирликларни автоматик таҳлил қилиш имкониятлари кенгайтирилиб, лойиҳа маҳсулотининг илмий-амалий самарадорлиги оширилди;
интернет матнларида кўп маънолилик, контекстуал маъно, неологизм ва сленгларнинг ўзаро семантик боғлиқлиги аниқланиб, уларнинг ўзбек интернет нутқида янги маъно қатламларини ҳосил қилувчи экспрессив, киноявий, баҳоловчи, идентификациявий каби сўзларнинг шакллантиришдаги роли асосланганлигига оид натижалари асосида “Зарафшон” газетасида интернет-мулоқот, медиа маданияти ва ижтимоий тармоқлардаги тил бирликларига оид материалларни тайёрлаш жараёнида самарали фойдаланилган (“Зарафшон” газетасининг 2025-йил 3-декабрдаги HE01731855-сон маълумотнома). Натижада эможи, ҳаштаг, мем, GIF, қисқартмалар ҳамда полисемик ва контекстуал бирликларнинг ўзбек интернет нутқидаги баҳоловчанлик, идентификация ва сотсиолингвистик талқини оммавий ахборот воситалари орқали илмий асосда ёритилиб, газета материалларининг замонавийлик ва тушунарлилик даражаси оширилган;
ўзбек расмий интернет матнларида (UZA, edu.uz) расмий лексика ва баҳоловчи бирликларнинг интернет муҳитига мослашуви, хусусан, гибрид тил (расмий ва норасмий услуб унсурларининг бирикмаси) ҳодисасининг семантик-стилистик функциялари ўзбек тили материали асосида асосланиб, интертекстуаллик, гиперматн ва мултимодалликнинг интернет матнларини шакллантиришдаги ўрни далилланганлигига оид натижалар асосида “Компютер илмий услубининг корпуси” дастури яратилган ва Интеллектуал мулк агентлигидан муаллифлик ҳуқуқи олинган (Интеллектуал мулк агентлиги 58188-сон маълумотномаси). Натижада дастурдан фойдаланувчилар илмий матнлардаги ибораларни автоматик аниқлаш, таҳлил қилиш ва корпус асосида солиштириш имкониятига эга бўлдилар. Натижада бугунги кунда ўзбек таржимашунослиги ва унинг ривожланиши, хусусан бадиий таржима ва унда миллий ўзига хосликнинг ифодаланиши, таржимон маҳорати, миллийлик ва ўзбек урф-одатларининг бошқа тилга таржима қилинишига оид илмий билимлари бойитилишига эришилган.