Мирзаева Зулхумор Абдукахор қизининг

фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): Фразеосемантик майдоннинг типологик, лингвокогнитив ҳамда лингвомаданий тадқиқи (ўзбек ва инглиз тиллари мисолида). 10.00.13- Қиёсий ва чоғиштирма тилшунослик ихтисослиги (филология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2026.2.DSc/Fil1218.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Андижон давлат чет тиллари институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Андижон давлат чет тиллари институти, DSc.03/2025.27.12.Fil.32.02.
Расмий оппонентлар: Умархўжаев Мухторхон Эшонхўжаевич, филология фанлари доктори (DSc), профессор; Дадабоев Олимжон Ортиқович, филология фанлари доктори (DSc), профессор; Бахриддинова Башорат Мадиевна, филология фанлари доктори (DSc), профессор.
Етакчи ташкилот: Наманган давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади ўзбек ва инглиз тилларида фразеологик бирликларнинг структур, семантик, типологик, лингвомаданий, прагматик ва транслатологик хусусиятларини турли семантик майдонлар, дискурслар кесимида тадқиқ қилиш ҳамда тиллараро изоморф ва алломорф жиҳатларни аниқлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
ўзбек ва инглиз тилларининг фразеологик бирликлар мажмуини қиёсий-типологик асосда тадқиқ этилиб, фразеологик бирликларни семантик гуруҳларга ажратишнинг анъанавий тамойилларидан фарқли равишда уларнинг архисема, дифференциал сема ва аксиологик қутбларига таянувчи фразеосемантик майдонларни таснифлашнинг модели ишлаб чиқилган;
ўзбек ва инглиз тилларидаги фразеосемантик майдонларнинг макро ва микротузилиши аниқланиб, фразеологик бирликлар “қарама-қарши аксиологик қутблар” тамойили асосида (бойлик ↔ камбағаллик, меҳнатсеварлик ↔ дангасалик, донолик ↔ нодонлик, дўстлик ↔ душманлик, ҳалоллик ↔ ёлғончилик ва бошқалар) тизимлаштирилган ҳамда майдонлараро семантик муносабатларнинг типологик механизми асосланган;
фразеосемантик майдонларнинг шаклланишида иштирок этувчи консептуал, лингвомаданий ва аксиологик омиллар таҳлил қилиниб, ўзбек ва инглиз халқларининг миллий тафаккури, қадриятлар тизими ва дунё манзарасини акс эттирувчи лингвомаданий маркерлар аниқланган ҳамда уларнинг универсаллик ва миллийлик даражалари далилланган;
фразеосемантик майдон бирликларининг бадиий, публитсистик, дипломатик ва кундалик мулоқот дискурсларида реаллашув механизмлари очиб берилиб, уларнинг прагматик-функсионал имкониятлари, коммуникатив таъсир даражаси ва дискурсив фаоллигини белгиловчи мезонлар тизими тавсифланган;
ўзбек ва инглиз тилларидаги фразеосемантик майдон бирликларини таржима қилишнинг транслатологик модели ишлаб чиқилиб, унда фразеологик эквивалентлик, лингвомаданий мослик, миллий колорит, консептуал мутаносиблик ва прагматик адекватлик мезонлари интеграллашган ҳолда тизимлаштирилган ҳамда фразеологик бирликларни тиллараро узатишнинг лингвомаданий мувозанатини таъминловчи илмий, амалий механизм таклиф этилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Фразеосемантик майдоннинг типологик, лингвокогнитив ҳамда лингвомаданий тадқиқи (ўзбек ва инглиз тиллари мисолида) бўйича олинган илмий натижалар асосида:
ўзбек ва инглиз тилларидаги фразеологик бирликларини архисема, дифференциал сема ҳамда аксиологик қутблар асосида фразеосемантик майдонларга таснифлаш моделига оид илмий натижалардан 2025–2026-йилларда амалга оширилган “ERASMUS+ Programme: Mobility with Third Countries Not Associated with the Program” (Project No. 2023-1-PL01-KA171-HED-000142874) халқаро лойиҳаси доирасида фойдаланилган (Наманган давлат чет тиллари институтининг 2026-йил 26-июндаги NYSA/NamSIFL-0040-сонли маълумотномаси). Натижада фразеосемантик майдоннинг нафақат умумий тилшунослик, балки лексикология, сотсиопрагматика, матншунослик, адабиётшунослик, лингвокогнитология, лингвокултурология ҳамда таржимашунослик фанларидаги ўрни билан бирга уларнинг таълим амалиётидаги қўлланиш имкониятларига эришилди;
ўзбек ва инглиз тилларидаги фразеосемантик майдонларнинг макро ва микро тузилиши аниқланиб, фразеологик бирликлар “қарама-қарши аксиологик қутблар” тамойили асосида (бойлик ↔камбағаллик, меҳнатсеварлик ↔ дангасалик, донолик ↔ нодонлик, дўстлик ↔ душманлик, ҳалоллик ↔ёлғончилик ва бошқалар) тизимлаштирилган ҳамда майдонлараро семантик муносабатларнинг типологик механизми асосланганлиги ҳақидаги илмий натижалардан Европа Иттифоқи томонидан молиялаштирилган Италиянинг Ca' Foscari University of Venice ҳамда Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университети ҳамкорлигида 2022–2025-йилларда амалга оширилган Эрасмус+ Интернатионал KA107 Credit Mobility Кей Action 1 – Mobility for Леарнерс анд Стафф – Ҳигҳер Education лойиҳаси доирасида фойдаланилди. (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2026-йил 3-августдаги 01/4-2527-сонли маълумотномаси). Натижада инглиз ва ўзбек тилларидаги фразеосемантик бирликларни бадиий, интернет ва ижтимоий дискурслар кесимида сотсиопрагматик ҳамда функсионал стилистик асосларда таснифлаш модели ишлаб чиқилишига хизмат қилди;
фразеосемантик майдонларнинг шаклланишида иштирок этувчи консептуал, лингвомаданий ва аксиологик омилларни аниқлашга доир илмий натижалардан Ўзбекистон давлат жаҳон тиллари университетида давлат илмий-техника дастурлари доирасида 2023–2025-йилларда бажарилган ИЛ-27-4-722022413-сонли “Компаративистика” электрон платформасини яратиш мавзусидаги инновацион лойиҳа доирасида фойдаланилди. (Ўзбекистон давлат жаҳон тиллари университетининг 2026-йил 29-июндаги 11-25/548-сонли маълумотномаси). Натижада фразеосемантик майдоннинг семантик кўламини баҳолаш, лисоний бирликларнинг ижтимоий чегараланганлик даражасини аниқлаш, ҳамда турғун ибораларнинг нутқда қўлланиш бўйича лингвистик меъёрлар шакллантиришга эришилди;
фразеосемантик майдон бирликларининг бадиий, публитсистик, дипломатик ва кундалик мулоқот дискурсларида реаллашув механизмларига оид илмий хулосалардан Андижон вилояти телерадиоканалининг “Маданий-маърифий ва бадиий эшиттиришлар”, “Таълим ва тараққиёт”,“Фан уфқлари” номли эшиттиришининг 2026-йил май, июн ойидаги сонларида фойдаланилди. (Андижон вилоят телерадиоканалининг 2026-йил 18-июндаги 06-13/48-сонли маълумотномаси). Натижада фразеологик бирликларнинг прагматик-функсионал имкониятлари, коммуникатив таъсир даражаси ҳамда дискурсив фаоллигини баҳолаш мезонлари оммабоп илмий ахборотларни тайёрлаш ва оммага етказишда қўлланилди;
ўзбек ва инглиз тилларидаги фразеосемантик майдон бирликларини таржима қилишнинг ишлаб чиқилган транслатологик моделига оид илмий натижалардан Хитой Халқ Республикасининг Чунсин (Чонгқинг) шаҳридаги WCRIA ташкилотида 2025-йил 11-февралдаги илмий натижаларни жорий этиш далолатномаси асосида фойдаланилди. (WCRIA ташкилотининг 2026-йил 11-февралдаги далолатномаси). Натижада ўзбек ва инглиз тилларида фразеосемантик бирликларнинг рақамли луғатлардаги акс этиш услублари, изоҳ бериш тизими билан бирга эквивалентлар рўйхатини адабий меъёрдаги сўзлардан фарқли методда шакллантириш зарурати илмий асослашга хизмат қилди.

Yangiliklarga obuna bo‘lish