Назарова Нигина Отабек қизининг

фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар:
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Буйрак артериялари атеросклерозида сурункали буйрак касаллигини ривожланишининг эрта маркерларини клиник ва генетик жиҳатларининг прогностик аҳамияти» 14.00.05 – Ички касалликлар (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.4.DSc/Tib1423.
Илмий маслахатчи: Жаббаров Озимбай Отаханович, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент давлат тиббиёт университети.
Илмий кенгаш фаолият кўрсатаётган муассаса номи, Илмий кенгаш рақами: Тошкент давлат тиббиёт университети, DSc.06/2025.27.12.Tib.01.02.
Расмий оппонентлар: Собиров Максуд Атабаевич тиббиёт фанлари доктори, профессор; Кенжаев Мажид Латипович тиббиёт фанлари доктори, профессор; Мухамедов Рустам Султонович биология фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Республика ихтисослаштирилган терапия ва тиббий реабилитация илмий -амалий тиббиёт маркази
Диссертация йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: сурункали юрак етишмовчилиги мавжуд беморларда буйрак артериялари атеросклерози негизида кечувчи сурункали буйрак касаллиги ривожланишига клиник ва генетик омилларнинг таъсирини комплекс таҳлиллар натижаларига асосланган ҳолда баҳолашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
буйрак артериялари атеросклерозида сурункали буйрак касаллиги ривожланган беморларда SOD2 (Ala16Val), APOE (Cys130Arg) ва End1 (Lys197Asn) генлари полиморфизмларининг хавфли генотиплари (Ala/Val, Val/Val, Cys/Arg, Arg/Arg, Lys/Asn, Asn/Asn) юқори учраш даражасига эга эканлиги аниқланиб, уларнинг сурункали буйрак касаллиги босқичлари ривожланиш хавфи билан статистик жиҳатдан ишончли боғлиқлиги (p<0,01) асосланган;
хавфли генотипларга эга беморларда цистатин C, эндотелин-1 даражаларининг юқорилиги, шунингдек ҳКФТ пастлиги билан ўзаро кучли корреляцияси (r=-0,6-0,8); (р<0,01) аниқланиб, бу генетик маркерлар СБКнинг ривожланишида муҳим омил эканлиги исботланган;
End1 (Asn) + APOE (Arg) + AGT (Met) + SOD2 (Val) кўп локусли нохуш комбинацияси буйрак артерия атеросклерозида сурункали буйрак касаллиги ривожланишининг генетик предиктори эканлиги ва ушбу ген комбинацияларининг прогностик самарадорлиги ОR=5,8, accuracy =0,84 аниқланган;
компютер томографик ангиографияда аниқланган стеноз даражаси ошиши билан, буйрак гемодинамикасини акс эттирувчи Vmax (r=−0,68), Vmin (r=−0,72) кўрсаткичлари пасайиб, RI (r=+0,74), PI (r=+0,69), S/D (r=+0,63), R/А индекси (r=+0,71) ортиши билан ишончли корреляцион боғлиқликка эга эканлиги аниқланган (p<0,01);
ROC-таҳлил натижаларига кўра, сурункали буйрак касаллиги ривожланишида End-1 генининг Endotelin-1 кўрсаткичлари билан ва SOD2 генининг СОД ферменти кўрсаткичлари билан боғлиқлиги эрта башоратлашда диагностик аҳамияти исботланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши:
Буйрак артериялари атеросклерозида сурункали буйрак касаллигини ривожланишининг эрта маркерларини клиник ва генетик жиҳатларининг прогностик ахамияти бўйича олинган илмий натижалар асосида:
биринчи илмий янгилик: буйрак артериялари атеросклерозида сурункали буйрак касаллиги ривожланган беморларда SOD2 (Ala16Val), APOE (Cys130Arg) ва End1 (Lys197Asn) генлари полиморфизмларининг хавфли генотиплари (Ala/Val, Val/Val, Cys/Arg, Arg/Arg, Lys/Asn, Asn/Asn) юқори учраш даражасига эга эканлиги аниқланиб, уларнинг сурункали буйрак касаллиги ривожланиш хавфи билан статистик жиҳатдан ишончли боғлиқлиги (р<0,01) асосланганлиги Тошкент шаҳар тиббий реабилитация клиник шифохонаси 4.07.2025 йилдаги 104-сонли буйруқ, Хоразм вилояти кўп тармоқли тиббиёт маркази 7.07.2025 йилдаги 130-1 сонли, ҳамда Республика ихтисослаштирилган нефрология ва буйрак трансплантацияси илмий-амалий тиббиёт маркази 7.07.2025 йилдаги 61-сонли буйруқлари билан амалиётга жорий этилган. (Соғлиқни сақлаш вазирлигининг 2026-йил 20-август X65-сонли хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: SOD2, APOE ва End1 генлари полиморфизмларининг хавфли генотипларини аниқлаш буйрак артериялари атеросклерозида сурункали буйрак касаллигига мойил бўлган беморларни эрта босқичларда ажратиш, хавф гуруҳларини шакллантириш ва шахсийлаштирилган профилактика ҳамда даволаш стратегияларини қўллаш имконини беради. Бу эса касаллик асоратларини олдини олиш, сурункали буйрак этишмовчилигининг эрта ривожланишини чеклаш ва беморларнинг ҳаёт сифатини яхшилашга хизмат қилади. Иқтисодий самарадорлиги: генетик хавфли генотипларга эга бўлган беморларни эрта аниқлаш орқали буйрак артериялари атеросклерозида сурункали буйрак касаллигининг терминал босқичлари ва асоратларининг олдини олишга эришилади, бу эса шифохона даволаниш муддатларини қисқартиришга, лаборатор ва асбобий текширувлар ҳамда гемодиализга кетадиган харажатларни камайтиришга имкон беради. Хулоса: SOD2, APOE ва End1 генларидаги хавфли генотипларнинг аниқланиши буйрак артериялари атеросклерозида сурункали буйрак касаллигига чалинган беморларнинг касаллик кечишини башоратлаш, шахсийлаштирилган назорат ва даволашни жорий этиш, шу орқали беморларнинг саломатлиги, меҳнатга лаёқатлилик даври ва ҳаёт сифатини узоқ муддат сақлаб қолиш имконини беради.
иккинчи илмий янгилик: хавфли генотипларга эга беморларда цистатин C, эндотелин-1 даражаларининг юқорилиги, шунингдек ҳКФТ пастлиги билан ўзаро кучли корреляцияси (r=-0,6-0,8); (р<0,01) аниқланиб, бу генетик маркерлар сурункали буйрак касаллигининг муҳим омил эканлиги Тошкент шаҳар тиббий реабилитация клиник шифохонаси 4.07.2025 йилдаги 104-сонли буйруқ, Хоразм вилояти кўп тармоқли тиббиёт маркази 7.07.2025 йилдаги 130-1 сонли, ҳамда Республика ихтисослаштирилган нефрология ва буйрак трансплантацияси илмий-амалий тиббиёт маркази 7.07.2025 йилдаги 61-сонли буйруқлари билан амалиётга жорий этилган. (Соғлиқни сақлаш вазирлигининг 2026-йил 20-август X65-сонли хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: хавфли генотипларга эга беморларда цистатин C ва эндотелин-1 даражаларининг ошиши ҳамда коптокча филътрация тезлиги пасайиши ўртасидаги кучли боғлиқликни аниқлаш сурункали буйрак касаллигининг оғир фенотипи ривожланишини эрта башоратлаш имконини беради. Бу эса юқори хавфли беморларни ўз вақтида аниқлаб, уларга шахсийлаштирилган кузатув ва профилактик ҳамда даволаш чораларини белгилаш, касалликнинг асоратларини олдини олиш ва беморларнинг ҳаёт сифатини яхшилашга хизмат қилади. Иқтисодий самарадорлиги: генетик хавфли беморларда биомаркерлар (цистатин C, эндотелин-1) ва КФТни комплекс баҳолаш орқали СБКнинг оғир шаклларини эрта аниқлаш имкони яратилади, бу эса асоратлар ривожланишини камайтириш, стационар даволаниш муддатларини қисқартириш ва даволаш усулларига бўлган эҳтиёжни камайтириш ҳисобига соғлиқни сақлаш тизими харажатларини тежашга олиб келади. Хулоса: хавфли генотиплар билан нефрон шикастланишини акс эттирувчи биомаркерларнинг ўзаро боғлиқлигига асосланган ушбу ёндашув сурункали буйрак касаллигининг оғир кечишига мойил беморларни эрта аниқлаш, уларни самарали кузатиш ва шахсийлаштирилган даволашни жорий этиш имконини бериб, беморларнинг саломатлиги ва меҳнатга лаёқатлилик даврини узоқ муддат сақлаб қолишга хизмат қилади.
учинчи илмий янгилик: End1 (Asn) + APOE (Arg) + AGT (Met) + SOD2 (Val)кўп локусли нохуш комбинацияси буйрак артериялари атеросклерозида сурункали буйрак касаллиги ривожланишининг генетик предиктори сифатида аниқланди; ушбу ген комбинацияларининг прогностик самарадорлиги ОR=5,8, accuracy =0,84 аниқланганлиги Тошкент шаҳар тиббий реабилитация клиник шифохонаси 4.07.2025 йилдаги 104-сонли буйруқ, Хоразм вилояти кўп тармоқли тиббиёт маркази 7.07.2025 йилдаги 130-1 сонли, ҳамда Республика ихтисослаштирилган нефрология ва буйрак трансплантацияси илмий-амалий тиббиёт маркази 7.07.2025 йилдаги 61-сонли буйруқлари билан амалиётга жорий этилган. (Соғлиқни сақлаш вазирлигининг 2026-йил 20-август X65-сонли хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: SOD2, APOE, AGT ва End1 генларининг кўп локусли нохуш комбинацияларини аниқлаш буйрак артериялари атеросклерозида сурункали буйрак касаллигининг тез ривожланиб борувчи шаклларига мойил беморларни эрта босқичда ажратиш имконини беради. Бу юқори хавфли беморларни мақсадли скринингдан ўтказиш, индивидуал кузатув ва профилактик ҳамда даволаш чораларини ўз вақтида белгилаш орқали касаллик асоратларини камайтиришга хизмат қилади. Иқтисодий самарадорлиги: кўп локусли генетик хавфли комбинацияларга эга беморларни эрта аниқлаш сурункали буйрак касаллигининг ривожланишини секинлаштириш ва диализ олди даврини узайтириш имкониятини беради, бу эса стационар даволаш муддатларини қисқартириш, гемодиализга бўлган эҳтиёжни кечиктириш ва соғлиқни сақлаш тизими харажатларини камайтиришга олиб келади. Хулоса: SOD2, AGT, APOE ва End1 генларининг кўп локусли нохуш комбинациялари асосида буйрак артериялари атеросклерозида сурункали буйрак касаллигининг клиник кечишини башоратлаш имконияти яратилади, бу эса шахсийлаштирилган скрининг, назорат ва даволаш стратегияларини жорий этиш орқали беморларнинг саломатлиги, меҳнатга лаёқатлилик даври ва ҳаёт сифатини узоқ муддат сақлаб қолишга хизмат қилади.
тўртинчи илмий янгилик: компютер томографик ангиографияда аниқланган стеноз даражаси ошиши билан, буйрак гемодинамикасини акс эттирувчи Vmax (r=−0,68), Vmin (r=−0,72) кўрсаткичлари пасайиб, RI (r=+0,74), PI (r=+0,69), S/D (r=+0,63), R/А индекси (r=+0,71) ортиши билан ишончли корреляцион боғлиқликка эга эканлиги аниқланиб Тошкент шаҳар тиббий реабилитация клиник шифохонаси 4.07.2025 йилдаги 104-сонли буйруқ, Хоразм вилояти кўп тармоқли тиббиёт маркази 7.07.2025 йилдаги 130-1 сонли, ҳамда Республика ихтисослаштирилган нефрология ва буйрак трансплантацияси илмий-амалий тиббиёт маркази 7.07.2025 йилдаги 61-сонли буйруқлари билан амалиётга жорий этилган. (Соғлиқни сақлаш вазирлигининг 2026-йил 20-август X65-сонли хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: компютер томография ангиографияси ёрдамида буйрак артериялари атеросклерозида сурункали буйрак касаллигининг тез ривожланиб борувчи шаклларига мойил беморларни эрта босқичда ажратиш имконини беради. Бу эрта ташхис кўйиш ва профилактик ҳамда даволаш чораларини ўз вақтида белгилаш орқали касаллик асоратларини камайтиришга хизмат қилади. Иқтисодий самарадорлиги: буйрак функционал ҳолатини комплекс баҳолаш орқали касалликнинг оғир кечишини эрта аниқлаш имконини яратади, бу стационар даволаниш муддатларини қисқартириш, асоратлар ва гемодиализга бўлган эҳтиёжни кечиктириш ҳисобига соғлиқни сақлаш тизими харажатларини камайтиришга олиб келади. Хулоса: компютер томография ангиографияси ёрдамида буйрак артериялари атеросклерозида сурункали буйрак касаллиги ривожланишининг гемодинамик ва функционал кўрсаткичлар билан узвий боғлиқлигига асосланган ушбу ёндашув сурункали буйрак касаллигини эрта ташхислаш, авжланишини башоратлаш ва шахсийлаштирилган даволаш стратегияларини жорий этиш имконини бериб, беморларнинг саломатлиги ва ҳаёт сифатини узоқ муддат сақлаб қолишга хизмат қилади.
бешинчи илмий янгилик: ROC-таҳлил натижаларига кўра, буйрак артериялари атеросклерозида сурункали буйрак касаллиги ривожланишини эрта башоратлашда End1 генининг эндотелин-1 кўрсаткичлари билан, SOD2 генининг эса СОД ферменти фаоллиги кўрсаткичлари билан боғлиқлигининг диагностик аҳамияти исботланганлиги Тошкент шаҳар тиббий реабилитация клиник шифохонасининг 4.07.2025 йилдаги 104-сонли, Хоразм вилояти кўп тармоқли тиббиёт марказининг 7.07.2025 йилдаги 130-1-сонли, ҳамда Республика ихтисослаштирилган нефрология ва буйрак трансплантацияси илмий-амалий тиббиёт марказининг 7.07.2025 йилдаги 61-сонли буйруқлари билан амалиётга жорий этилган. (Соғлиқни сақлаш вазирлигининг 2026-йил 20-август X65-сонли хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: End1 генининг эндотелин-1, SOD2 генининг эса СОД ферменти кўрсаткичлари билан боғлиқлигини ROC-таҳлил асосида баҳолаш буйрак артериялари атеросклерозида сурункали буйрак касаллиги ривожланишини клиник белгилар намоён бўлишидан аввалроқ башоратлаш имконини беради. Бу эса генетик хавф гуруҳига кирувчи беморларни объектив диагностик мезонлар асосида ажратиш, уларга нисбатан шахсийлаштирилган кузатув режимини белгилаш, шу орқали касаллик асоратларининг олдини олиш ва беморларнинг ҳаёт сифатини яхшилашга хизмат қилади. Иқтисодий самарадорлиги: генетик маркерлар билан биокимёвий кўрсаткичларнинг боғлиқлигига асосланган диагностик мезонлардан фойдаланиш ортиқча ва такрорий текширувларга бўлган эҳтиёжни камайтиради, беморни хавф даражасига мос равишда мақсадли текшириш имконини беради. Сурункали буйрак касаллигини эрта босқичда аниқлаш терминал босқич ва асоратлар ривожланишини чеклаш, стационар даволаниш муддатларини қисқартириш ҳамда гемодиализ ва буйрак ўрнини босувчи терапияга кетадиган харажатларни камайтириш ҳисобига соғлиқни сақлаш тизими маблағларини тежашга олиб келади. Хулоса: End1 гени ва эндотелин-1, SOD2 гени ва СОД ферменти кўрсаткичлари ўртасидаги боғлиқликнинг ROC-таҳлил орқали асосланиши буйрак артериялари атеросклерозида сурункали буйрак касаллиги ривожланишини эрта башоратлашнинг ишончли диагностик воситасини яратиш имконини беради. Ушбу ёндашув хавф гуруҳидаги беморларни ўз вақтида эрта ва ишончли аниқлаш, уларни прогрессиясини назорат қилиш ва шахсийлаштирилган клиник қарорлар қабул қилиш имконини бериб, беморларни саломатлиги ва ҳаёт сифатини яхшилашга хизмат қилади.

Yangiliklarga obuna bo‘lish