Ишанходжаева Дилдора Александровнанинг
фан доктори (DSc) диссертация ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри: «Рақамлаштириш шароитида туризм соҳасидаги ижтимоий-меҳнат муносабатларини институционал тартибга солиш методологиясини такомиллаштириш», 08.00.10 – Демография. Меҳнат иқтисодиёти.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2026.2.DSc./Iqt1320.
Илмий раҳбарининг Ф.И.Ш., илмий даража ва унвони: Абдурахманов Каландар Ходжаевич, ЎзР ФА академиги, иқтисодиёт фанлари доктори, профессор
Диссертация бажарилган муассаса номи: Г.В.Плеханов номидаги Россия иқтисодиёт университетининг Тошкент шаҳридаги филиали
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Г.В.Плеханов номидаги Россия иқтисодиёт университетининг Тошкент шаҳридаги филиали, DSc.03/2025.27.12.I.24.01
Расмий оппонентлар: Насимов Дилмурод Абдуллоевич, иқтисодиёт фанлари доктори, профессор, Мамадалиева Хафизахон Холдаровна, иқтисодиёт фанлари доктори, профессор, Очилова Хилола Фармоновна, иқтисодиёт фанлари доктори, профессор
Етакчи ташкилот: Ўзбекистон халқаро исломшунослик академияси
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: рақамлаштириш шароитида Ўзбекистон Республикаси туристик тармоғида ижтимоий-меҳнат муносабатларини институционал тартибга солиш методологиясини такомиллаштириш бўйича назарий-методологик қоидалар ишлаб чиқишдан иборат бўлиб, бунда меҳнат, иш билан бандлик, кадрлар салоҳияти трансформацияси қонуниятлари, мувофиқлаштириш механизмлари ва бошқарув таъсири инструментларини аниқлаш бўйича тавсиялар ва таклифлар ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
туристик тармоқнинг ижтимоий-меҳнат соҳаси талаб мавсумийлиги, сервис интенсивлиги, ҳудудий нотекислик ҳамда иш билан бандликнинг расмий ва норасмий режимлари уйғунлиги шароитида ишчи кучини шакллантириш, ундан фойдаланиш, уни такрор ишлаб чиқариш ва тартибга солиш жараёнларини қамраб олувчи институционал ва меҳнат-иқтисодий таҳлилнинг мустақил обекти сифатида қаралиши лозимлиги асослаб берилган;
туристик тармоқда рақамлаштириш нафақат туристик хизматларни амалга ошириш каналлари, балки меҳнат мазмуни, иш билан бандликни ташкил этиш, ходимлар компетенцияларига қўйиладиган талаблар, назорат, мувофиқлаштириш ва ижтимоий-меҳнат муносабатларини институционал тартибга солиш механизмлари трансформациясининг тизимли омили эканлиги исботланган;
туристик тармоқ ривожланишини баҳолашнинг анъанавий тармоқ кўрсаткичларини иш билан бандлик сифати, даромадлар барқарорлиги, кадрлар қўнимсизлиги, таълим билан қамров ва меҳнат стандартларига риоя этиш параметрлари билан тўлдиришга асосланган методологик ёндашув ишлаб чиқилган бўлиб, у туристик ўсишни унинг реал ижтимоий-меҳнат натижалари орқали баҳолаш имконини беради;
технологик ўзгаришлар шароитида тармоқ регулятори, меҳнат ва иш билан бандлик органлари, иш берувчилар, таълим тузилмалари ва рақамли бошқарув контурлари компетенцияларини ўзаро боғлашни таъминловчи туристик тармоқда меҳнат муносабатларини тартибга солишнинг функсионал-институционал идоралараро мувофиқлаштириш модели таклиф этилган;
меҳнат муносабатларидаги технологик ўзгаришларни мувофиқлаштиришнинг бошқарув сикли ишлаб чиқилган бўлиб, у ижтимоий мулоқотни янгиликларни декларатив кузатиб бориш режимидан институционал зиддиятларни камайтириш ва муносиб меҳнат талабларини таъминлашга йўналтирилган, протседура жиҳатдан расмийлаштирилган, ўлчанадиган ва такрор қўллаш мумкин бўлган тартибга солиш механизми режимига ўтказиш имконини беради;
туризмда меҳнат соҳасини тартибга солишнинг такомиллаштирилган моделини республика, ҳудудий, кластер ва корхона ички даражаларида жорий этишнинг кўп даражали архитектураси ишлаб чиқилган бўлиб, унда ижрочилар, инструментлар, тескари алоқа каналлари ва кутилаётган ижтимоий-меҳнат натижаларини аниқ чегаралаш назарда тутилган;
туристик тармоқда иш билан бандликни, компетенцияларни ва меҳнат сифатини бошқаришнинг рақамли-платформавий инструментарийси таклиф этилган бўлиб, у рақамли идентификация ва э-онбоардинг модули, кўникмалар маркетплейси, микроквалификациялар платформаси, прогнозлашнинг СИ-модули, алгоритмик аудит, апелляциялар reestri ва корхонанинг ижтимоий-алгоритмик паспортини ўз ичига олади, бу эса рақамлаштиришни иш билан бандликни институционал тартибга солиш ва ижтимоий-меҳнат хавфларининг олдини олиш инструментига айлантиришни таъминлайди.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Рақамлаштириш шароитида туризм соҳасидаги ижтимоий-меҳнат муносабатларини институционал тартибга солиш методологиясини такомиллаштириш бўйича олинган натижалар асосида:
туристик тармоқнинг ижтимоий-меҳнат соҳасини институционал ва меҳнат-иқтисодий таҳлилнинг мустақил объекти сифатида кўриб чиқиш асослаб берилган; мазкур ёндашув Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2025-йил 15-майдаги ПФ-87-сон, 2023-йил 11-сентабрдаги ПФ-158-сон фармонлари, шунингдек, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2025-йил 19-ноябрдаги ПҚ-348-сон ва 2026-йил 5-февралдаги ПҚ-49-сон қарорларида назарда тутилган вазифаларни амалга оширишда, хусусан, туризмнинг жадал ўсишини иш билан бандликни расмийлаштириш, уюшган иш билан бандликни ривожлантириш ва тармоқ кадрлар салоҳиятини мустаҳкамлаш билан боғлаш қисмида қўлланилган (Ўзбекистон Республикаси Камбағалликни қисқартириш ва бандлик вазирлигининг 2026-йил 15-августдаги 01/00-03/10-8800-сон маълумотномаси). Натижада туризмни тор тармоқ доирасида баҳолашдан унинг ривожланишини меҳнат-иқтисодий талқин қилишга ўтиш таъминланган бўлиб, бу 2025-йилда республикага туристик мақсадларда 11,7 млн нафар хорижий фуқаро ташриф буюргани, яшаш ва овқатланиш соҳасида фаолият кўрсатаётган корхона ва ташкилотлар сони 26,1 мингтага етгани, 2025-йил январ–июн ойларида ушбу сегментда яна 3 574 та янги кичик тадбиркорлик субъекти ташкил этилгани шароитида айниқса муҳим аҳамият касб этади;
рақамлаштириш туристик тармоқда меҳнат мазмуни, иш билан бандликни ташкил этиш ва ижтимоий-меҳнат муносабатларини тартибга солиш механизмлари трансформациясининг тизимли омили экани исботланган; ушбу ёндашув Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020-йил 5-октабрдаги ПФ-6079-сон ва 2025-йил 22-октабрдаги ПФ-189-сон фармонлари, шунингдек, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2025-йил 23-октабрдаги ПҚ-316-сон ва 2025-йил 19-ноябрдаги ПҚ-348-сон қарорларида белгиланган вазифаларни бажаришда, хусусан, меҳнат соҳасини мониторинг қилиш, ҳисобга олиш ва бошқаришнинг рақамли механизмларини кенгайтириш қисмида қўлланилган (Ўзбекистон Республикаси Камбағалликни қисқартириш ва бандлик вазирлигининг 2026-йил 15-августдаги 01/00-03/10-8800-сон маълумотномаси). Натижада иш билан бандликни ва меҳнат сифатини тартибга солишнинг рақамли қўллаб-қувватланадиган моделига ўтиш зарурати асослаб берилган бўлиб, бу my.gov.uz порталидаги хизматлар сонининг 218 тадан 765 тагача ошгани, портал фойдаланувчилари сонининг 0,38 млн нафардан 11,0 млн нафардан ортиққа етгани, интернетдан фойдаланувчи аҳоли улуши 94,2%га етгани, шунингдек, алоқа ва ахборотлаштириш хизматлари ҳажми 79,5 трлн сўмгача кўтарилгани билан тасдиқланади;
туристик тармоқ ривожланишини баҳолашнинг анъанавий тармоқ кўрсаткичларини иш билан бандлик сифати, даромадлар барқарорлиги, кадрлар қўнимсизлиги, таълим билан қамров ва меҳнат стандартларига риоя қилиш параметрлари билан тўлдиришга асосланган методологик ёндашув ишлаб чиқилган; мазкур ёндашув Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2025-йил 5-майдаги ПФ-76-сон ва 2023-йил 11-сентабрдаги ПФ-158-сон фармонлари, шунингдек, 2025-йил 19-ноябрдаги ПҚ-348-сон ва 2025-йил 30-апрелдаги ПҚ-153-сон қарорларида белгиланган вазифаларни амалга оширишда, хусусан, ислоҳотларни баҳолаш сифатини ошириш ва тармоқ ўсишини муносиб меҳнат талаблари билан уйғунлаштириш қисмида қўлланилган (Ўзбекистон Республикаси Камбағалликни қисқартириш ва бандлик вазирлигининг 2026-йил 15-августдаги 01/00-03/10-8800-сон маълумотномаси). Натижада туризм ривожланиши самарадорлигини фақат хизматлар ҳажми ва туристлар сони бўйича эмас, балки унинг ижтимоий-меҳнат оқибатлари бўйича ҳам баҳолаш учун асос яратилган бўлиб, бу яшаш ва овқатланиш хизматлари ҳажми 183,9 трлн сўмдан 226,9 трлн сўмгача, яъни 43,0 трлн сўмга ошган, айни вақтда уларнинг бозор хизматлари таркибидаги улуши 21,6%га етган шароитда айниқса муҳимдир;
туристик тармоқда меҳнат муносабатларини тартибга солишнинг функсионал-институционал идоралараро мувофиқлаштириш модели таклиф этилган; ушбу модел Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2025-йил 19-ноябрдаги ПҚ-348-сон ва 2026-йил 5-февралдаги ПҚ-49-сон қарорлари, шунингдек, 2025-йил 15-майдаги ПФ-87-сон Фармонида белгиланган вазифаларни амалга оширишда, хусусан, Туризм қўмитаси, меҳнат ва иш билан бандлик органлари, таълим ташкилотлари ҳамда бошқа тартибга солувчи субектлар функцияларини ўзаро мувофиқлаштириш қисмида қўлланилган (Ўзбекистон Республикаси Камбағалликни қисқартириш ва бандлик вазирлигининг 2026-йил 15-августдаги 01/00-03/10-8800-сон маълумотномаси). Натижада тарқоқ тармоқ бошқарувидан мувофиқлаштирилган тартибга солиш моделига ўтиш учун методик база шакллантирилган бўлиб, бунинг зарурати 2024-йилда республикада 743 та туристик компания ва ташкилот фаолият юритгани, улар томонидан 1 972,9 минг нафар шахсга хизмат кўрсатилгани, 601,5 мингта тур сотилгани, шу билан бирга 2 383 та меҳмонхона ва шунга ўхшаш жойлаштириш воситалари фаолият юритгани ҳамда уларда 2 864,3 минг нафар шахс жойлаштирилгани билан тасдиқланади;
меҳнат муносабатларидаги технологик ўзгаришларни мувофиқлаштиришнинг бошқарув сикли ишлаб чиқилган бўлиб, у ижтимоий мулоқотни янгиликларни декларатив кузатиб бориш режимидан протседура жиҳатдан расмийлаштирилган ва ўлчанадиган тартибга солиш механизми режимига ўтказишни таъминлайди; мазкур ёндашув Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2025-йил 15-майдаги ПФ-87-сон ва 2023-йил 11-сентабрдаги ПФ-158-сон фармонлари, шунингдек, 2025-йил 19-ноябрдаги ПҚ-348-сон ва 2026-йил 5-февралдаги ПҚ-49-сон қарорларида назарда тутилган вазифаларни амалга оширишда, хусусан, меҳнатнинг яширин интенсивлашуви, кадрлар қўнимсизлиги ва иш ўринлари сифати ёмонлашувининг олдини олиш қисмида қўлланилган (Ўзбекистон Республикаси Камбағалликни қисқартириш ва бандлик вазирлигининг 2026-йил 15-августдаги 01/00-03/10-8800-сон маълумотномаси). Натижада иш билан бандлик, юклама, ўқувдан ўтиш, ходимлар шикоятлари ва меҳнатни муҳофаза қилиш талабларига риоя этиш кўрсаткичлари бўйича институционал қарорлар самарадорлигини мунтазам текшириш учун методик асос яратилган бўлиб, бундай сиклнинг амалий зарурати бир жойлаштириш объектига тўғри келадиган ўртача юклама йилига тахминан 608,0 нафардан 1 202,0 нафаргача, яъни қарийб 2,0 баробарга ошгани билан тасдиқланади;
туризмда меҳнат соҳасини тартибга солишнинг такомиллаштирилган моделини республика, ҳудудий, кластер ва корхона ички даражаларида жорий этишнинг кўп даражали архитектураси ишлаб чиқилган; ушбу ёндашув Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2025-йил 19-ноябрдаги ПҚ-348-сон ва 2026-йил 5-февралдаги ПҚ-49-сон қарорлари, шунингдек, 2025-йил 15-майдаги ПФ-87-сон ва 2023-йил 11-сентабрдаги ПФ-158-сон фармонларида назарда тутилган вазифаларни амалга оширишда, хусусан, ҳудудий жиҳатдан табақалашган туристик муҳитда иш билан бандлик, компетенциялар ва меҳнат сифатини манзилли бошқаришни институционаллаштириш қисмида қўлланилган (Ўзбекистон Республикаси Камбағалликни қисқартириш ва бандлик вазирлигининг 2026-йил 15-августдаги 01/00-03/10-8800-сон маълумотномаси). Натижада туристик инфратузилманинг ҳудудий фарқларини ҳисобга олувчи бир хилдаги эмас, балки кўп даражали тартибга солиш моделига ўтиш зарурати асослаб берилган: 2024-йилда Самарқанд вилоятида 144 та туристик компания ва 361 та меҳмонхона, Бухоро вилоятида тегишлича 44 та ва 250 та фаолият юритган бўлса, бошқа қатор ҳудудларда ушбу кўрсаткичлар анча паст бўлган, бу эса тармоқнинг кадрлар ва ташкилий контурларига тушаётган юкламалар бир хил эмаслигини кўрсатади;
туристик тармоқда иш билан бандликни, компетенцияларни ва меҳнат сифатини бошқаришнинг рақамли-платформавий инструментарийси таклиф этилган бўлиб, у рақамли идентификация ва э-онбоардинг модули, кўникмалар маркетплейси, микроквалификациялар платформаси, СИ-прогнозлаш модули, алгоритмик аудит, апелляциялар reestri ва корхонанинг ижтимоий-алгоритмик паспортини ўз ичига олади; мазкур инструментарий Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020-йил 5-октабрдаги ПФ-6079-сон ва 2025-йил 22-октабрдаги ПФ-189-сон фармонлари, шунингдек, 2025-йил 23-октабрдаги ПҚ-316-сон ва 2025-йил 19-ноябрдаги ПҚ-348-сон қарорларида назарда тутилган вазифаларни амалга оширишда, хусусан, иш билан бандликни тартибга солишни рақамлаштириш, қарорлар шаффофлигини ошириш ва ижтимоий-меҳнат хавфларини олдини олиш қисмида қўлланилган (Ўзбекистон Республикаси Камбағалликни қисқартириш ва бандлик вазирлигининг 2026-йил 15-августдаги 01/00-03/10-8800-сон маълумотномаси). Натижада тармоқ ўсиши билан унинг меҳнат регуляторлари етуклиги ўртасидаги институционал узилишни камайтиришга йўналтирилган меҳнат соҳасини бошқаришнинг консептуал рақамли контури шакллантирилган бўлиб, бундай инструментарий зарурати 2020–2024- йилларда кирувчи туристик оқим 429,0%га, туристик фирмалар сони 120,5%га, улар хизмат кўрсатган мижозлар сони 829,3%га, сотилган турлар ҳажми 669,2%га, меҳмонхоналар ва шунга ўхшаш жойлаштириш воситалари сони 106,1%га, уларда жойлаштирилган шахслар сони эса 307,6%га ошгани билан тасдиқланади.