Xoliqov Alisher Yusupovichning

fan doktori (DSc) dissertatsiyasi himoyasi to‘g‘risida e’lon

I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): «2-tur qandli diabet bilan og‘rigan bemorlarda surunkali buyrak kasalligi rivojlanishining molekulyar-genetik markerlari va yangi xavf omillari», 14.00.03 – Endokrinologiya (tibbiyot fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2024.2.DSc/Tib1024.
Ilmiy maslahatchi: Urmanova Yulduz Maxkamovna, tibbiyot fanlari doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Akademik Yo.X.To‘raqulov nomidagi Respublika ixtisoslashtirilgan endokrinologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi.
Dissertatsiya himoyasi bo‘yicha ilmiy kengash faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa va kengash raqami: Akademik Yo.X.To‘raqulov nomidagi Respublika ixtisoslashtirilgan endokrinologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi, DSc.06/2025.27.12.Tib.10.01.
Rasmiy opponentlar: Najmutdinova Dilorom Kamaritdinovna, tibbiyot fanlari doktori, professor; Sabirov Maqsud Atabaevich, tibbiyot fanlari doktori, professor; Muhamedov Rustam Sultonovich, biologiya fanlari doktori, professor.
Yetakchi tashkilot: Tibbiyot xodimlarining kasbiy malakasini rivojlantirish markazi.
II. Tadqiqotning maqsadi: 2-tur qandli diabetli bemorlarda SBKning G1–G5 bosqichlaridagi klinik-biokimyoviy va funksional xususiyatlarni, G1–G3 bosqichlarining avj olish sur’ati bilan bog‘liq molekulyar-genetik assotsiatsiyalarni aniqlash hamda bemorlarni kuzatish va yuritish strategiyasini, jumladan dializgacha transplantatsion baholashni qamrab olgan shaxsiylashtirilgan yondashuvni ishlab chiqishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
ilk bor O‘zbekiston aholisida 2-tur qandli diabetda diabetik buyrak shikastlanishi SBK G1–G3 bosqichidan buyrak transplantatsiyasigacha bo‘lgan yagona klinik kontinuumda baholanib, terminal buyrak natijalarining turli variantlari bilan bog‘liq klinik-laborator belgilar majmuasi, transplantatsiya o‘tkazilgan bemorlarda dastlabki gemoglobin va zardob al`bumini darajasi gemodializdagi bemorlarga nisbatan yuqoriligi hamda transplantatsiyadan so‘ng ijobiy metabolik dinamika qayd etilishi aniqlangan;
ilk bor SBK progressiya sur’ati bilan assotsiatsiyalangan to‘rtta molekulyar-genetik marker – protektiv ta’sirga ega SOD2 C47T (rs4880; OR=0,35) hamda tez progressiya bilan bog‘liq TPPP rs59402340 (OR=5,82), UMOD/PDILT rs77924615 (OR=2,94) va G6PC2 rs478333 (OR=2,51) asosida nomzod molekulyar-genetik profil ishlab chiqilgan;
ilk bor diabetik SBK mavjudligi va uning progressiyasi bilan bog‘liq genetik assotsiatsiyalar bir xil emasligi, SBK mavjudligi bo‘yicha COMT Val158Met polimorfizmi farqlanishi (p=0,0069), bemorlar va populyasion nazorat guruhi o‘rtasida EDN1, TPPP, UMOD/PDILT, G6PC2 va COMT bo‘yicha nominal farqlar qayd etilishi, CAT G262A hamda GPX4 C718T bo‘yicha ahamiyatli assotsiatsiyalar aniqlanmasligi isbotlangan;
ilk bor diabetik SBK progressiyasi xavfini stratifikatsiya qilishda genetik model AUC=0,74 va integral klinik-genetik model AUC=0,81 ning bashoratlash aniqligini ta’minlaydigan genetik va rutin klinik-laborator ko‘rsatkichlarni integratsiyalash tamoyili ishlab chiqilgan;
ilk bor 2-tur QD va SBK bo‘lgan bemorlarni birlamchi bo‘g‘indagi oddiy skriningdan klinik-laborator baholashga va selektiv genetik stratifikatsiyaga o‘tuvchi ko‘p bosqichli personallashtirilgan boshqarish modeli ishlab chiqilgan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi.
2-tur qandli diabet va SBKning G1–G3 bosqichlari mavjud bemorlarni o‘z vaqtida aniqlash, xavfni baholash hamda kuzatuv va yuritish yondashuvlarini takomillashtirish bo‘yicha olingan ilmiy natijalar asosida:
birinchi ilmiy yangilik: ilk bor O‘zbekiston aholisida 2-tur qandli diabetda diabetik buyrak shikastlanishi SBK G1–G3 bosqichidan buyrak transplantatsiyasigacha bo‘lgan yagona klinik kontinuumda baholanib, terminal buyrak natijalarining turli variantlari bilan bog‘liq klinik-laborator belgilar majmuasi, transplantatsiya o‘tkazilgan bemorlarda dastlabki gemoglobin va zardob al`bumini darajasi gemodializdagi bemorlarga nisbatan yuqoriligi hamda transplantatsiyadan so‘ng ijobiy metabolik dinamika qayd etilishi aniqlanganligi bo‘yicha takliflar Respublika ixtisoslashtirilgan endokrinologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Ekspert kengashi tomonidan 2024 yil 17 oktyabrda tasdiqlangan “2-tur qandli diabet bilan og‘rigan bemorlarda surunkali buyrak kasalligi rivojlanishining xavf omillarini erta aniqlash uchun so‘rovnomani joriy etish” hamda 2025 yil 17 iyulda tasdiqlangan “2-tur qandli diabet va nefropatiyaning 1–3-bosqichlari mavjud bemorlarda ratsional ovqatlanishni joriy etish” nomli uslubiy tavsiyanomalar mazmuniga singdirilgan. Mazkur taklif akademik Yo.X.To‘raqulov nomidagi RIEIATM Qashqadaryo viloyati filiali bo‘yicha 09.07.2025 yildagi 01-06/778-son hamda Farg‘ona viloyati filiali bo‘yicha 09.07.2025 yildagi 01-06/979-son buyruqlari bilan amaliyotiga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy-texnik kengashining 2026 yil 17 sentyabrdagi X131-sonli xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: taklif etilgan personallashtirilgan yuritish konsepsiyasi asosida terminal diabetik nefropatiya profilaktikasining maqbul yo‘llari ishlab chiqilgan bo‘lib, bu bemorlarni erta bosqichda aniqlash, dializga muhtojlikni kechiktirish va ularning hayot sifatini yaxshilash imkonini berdi. Iqtisodiy samaradorligi: O‘zbekiston populyasiyasida 2-tur QDli bemorlarda SBK avj olishining yangi genom biomarkerlarini aniqlash texnologiyalarini mamlakat miqyosida keng joriy etish terminal diabetik nefropatiya xavfini prognozlash va uning oldini olish choralarini belgilash imkoniyatlarini sezilarli oshirdi; gemodializdagi bemorni statsionar davolash 4,5–9 mln so‘mni tashkil etsa, SBKning 1–3-bosqichlarida ambulator yuritish 1,5 mln so‘mdan kam, ya’ni 3–5 baravar arzonga tushishiga erishiladi;
ikkinchi ilmiy yangilik: ilk bor SBK progressiya sur’ati bilan assotsiatsiyalangan to‘rtta molekulyar-genetik marker – protektiv ta’sirga ega SOD2 C47T (rs4880; OR=0,35) hamda tez progressiya bilan bog‘liq TPPP rs59402340 (OR=5,82), UMOD/PDILT rs77924615 (OR=2,94) va G6PC2 rs478333 (OR=2,51) asosida nomzod molekulyar-genetik profil ishlab chiqilganligi bo‘yicha takliflar Respublika ixtisoslashtirilgan endokrinologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Ekspert kengashi tomonidan 2024 yil 17 oktyabrda tasdiqlangan “2-tur qandli diabet bilan og‘rigan bemorlarda surunkali buyrak kasalligi rivojlanishining xavf omillarini erta aniqlash uchun so‘rovnomani joriy etish” hamda 2025 yil 17 iyulda tasdiqlangan “2-tur qandli diabet va nefropatiyaning 1–3-bosqichlari mavjud bemorlarda ratsional ovqatlanishni joriy etish” nomli uslubiy tavsiyanomalar mazmuniga singdirilgan. Mazkur taklif akademik Yo.X.To‘raqulov nomidagi RIEIATM Qashqadaryo viloyati filiali bo‘yicha 09.07.2025 yildagi 01-06/778-son hamda Farg‘ona viloyati filiali bo‘yicha 09.07.2025 yildagi 01-06/979-son buyruqlari bilan amaliyotiga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy-texnik kengashining 2026 yil 17 sentyabrdagi X131-sonli xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: taklif etilgan personallashtirilgan yuritish konsepsiyasi asosida terminal diabetik nefropatiya profilaktikasining maqbul yo‘llari ishlab chiqilgan bo‘lib, bu bemorlarni erta bosqichda aniqlash, dializga muhtojlikni kechiktirish va ularning hayot sifatini yaxshilash imkonini berdi. Iqtisodiy samaradorligi: O‘zbekiston populyasiyasida 2-tur QDli bemorlarda SBK avj olishining yangi genom biomarkerlarini aniqlash texnologiyalarini mamlakat miqyosida keng joriy etish terminal diabetik nefropatiya xavfini prognozlash va uning oldini olish choralarini belgilash imkoniyatlarini sezilarli oshirdi; gemodializdagi bemorni statsionar davolash 4,5–9 mln so‘mni tashkil etsa, SBKning 1–3-bosqichlarida ambulator yuritish 1,5 mln so‘mdan kam, ya’ni 3–5 baravar arzonga tushishiga erishiladi;
uchinchi ilmiy yangilik: ilk bor diabetik SBK mavjudligi va uning progressiyasi bilan bog‘liq genetik assotsiatsiyalar bir xil emasligi, SBK mavjudligi bo‘yicha COMT Val158Met polimorfizmi farqlanishi (p=0,0069), bemorlar va populyasion nazorat guruhi o‘rtasida EDN1, TPPP, UMOD/PDILT, G6PC2 va COMT bo‘yicha nominal farqlar qayd etilishi, CAT G262A hamda GPX4 C718T bo‘yicha ahamiyatli assotsiatsiyalar aniqlanmasligi isbotlanganligi bo‘yicha takliflar Respublika ixtisoslashtirilgan endokrinologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Ekspert kengashi tomonidan 2024 yil 17 oktyabrda tasdiqlangan “2-tur qandli diabet bilan og‘rigan bemorlarda surunkali buyrak kasalligi rivojlanishining xavf omillarini erta aniqlash uchun so‘rovnomani joriy etish” hamda 2025 yil 17 iyulda tasdiqlangan “2-tur qandli diabet va nefropatiyaning 1–3-bosqichlari mavjud bemorlarda ratsional ovqatlanishni joriy etish” nomli uslubiy tavsiyanomalar mazmuniga singdirilgan. Mazkur taklif akademik Yo.X.To‘raqulov nomidagi RIEIATM Qashqadaryo viloyati filiali bo‘yicha 09.07.2025 yildagi 01-06/778-son hamda Farg‘ona viloyati filiali bo‘yicha 09.07.2025 yildagi 01-06/979-son buyruqlari bilan amaliyotiga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy-texnik kengashining 2026 yil 17 sentyabrdagi X131-sonli xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: taklif etilgan personallashtirilgan yuritish konsepsiyasi asosida terminal diabetik nefropatiya profilaktikasining maqbul yo‘llari ishlab chiqilgan bo‘lib, bu bemorlarni erta bosqichda aniqlash, dializga muhtojlikni kechiktirish va ularning hayot sifatini yaxshilash imkonini berdi. Iqtisodiy samaradorligi: O‘zbekiston populyasiyasida 2-tur QDli bemorlarda SBK avj olishining yangi genom biomarkerlarini aniqlash texnologiyalarini mamlakat miqyosida keng joriy etish terminal diabetik nefropatiya xavfini prognozlash va uning oldini olish choralarini belgilash imkoniyatlarini sezilarli oshirdi; gemodializdagi bemorni statsionar davolash 4,5–9 mln so‘mni tashkil etsa, SBKning 1–3-bosqichlarida ambulator yuritish 1,5 mln so‘mdan kam, ya’ni 3–5 baravar arzonga tushishiga erishiladi;
to‘rtinchi ilmiy yangilik: ilk bor diabetik SBK progressiyasi xavfini stratifikatsiya qilishda genetik model AUC=0,74 va integral klinik-genetik model AUC=0,81 ning bashoratlash aniqligini ta’minlaydigan genetik va rutin klinik-laborator ko‘rsatkichlarni integratsiyalash tamoyili ishlab chiqilganligi bo‘yicha takliflar Respublika ixtisoslashtirilgan endokrinologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Ekspert kengashi tomonidan 2024 yil 17 oktyabrda tasdiqlangan “2-tur qandli diabet bilan og‘rigan bemorlarda surunkali buyrak kasalligi rivojlanishining xavf omillarini erta aniqlash uchun so‘rovnomani joriy etish” hamda 2025 yil 17 iyulda tasdiqlangan “2-tur qandli diabet va nefropatiyaning 1–3-bosqichlari mavjud bemorlarda ratsional ovqatlanishni joriy etish” nomli uslubiy tavsiyanomalar mazmuniga singdirilgan. Mazkur taklif akademik Yo.X.To‘raqulov nomidagi RIEIATM Qashqadaryo viloyati filiali bo‘yicha 09.07.2025 yildagi 01-06/778-son hamda Farg‘ona viloyati filiali bo‘yicha 09.07.2025 yildagi 01-06/979-son buyruqlari bilan amaliyotiga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy-texnik kengashining 2026 yil 17 sentyabrdagi X131-sonli xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: taklif etilgan personallashtirilgan yuritish konsepsiyasi asosida terminal diabetik nefropatiya profilaktikasining maqbul yo‘llari ishlab chiqilgan bo‘lib, bu bemorlarni erta bosqichda aniqlash, dializga muhtojlikni kechiktirish va ularning hayot sifatini yaxshilash imkonini berdi. Iqtisodiy samaradorligi: O‘zbekiston populyasiyasida 2-tur QDli bemorlarda SBK avj olishining yangi genom biomarkerlarini aniqlash texnologiyalarini mamlakat miqyosida keng joriy etish terminal diabetik nefropatiya xavfini prognozlash va uning oldini olish choralarini belgilash imkoniyatlarini sezilarli oshirdi; gemodializdagi bemorni statsionar davolash 4,5–9 mln so‘mni tashkil etsa, SBKning 1–3-bosqichlarida ambulator yuritish 1,5 mln so‘mdan kam, ya’ni 3–5 baravar arzonga tushishiga erishiladi;
beshinchi ilmiy yangilik: ilk bor 2-tur QD va SBK bo‘lgan bemorlarni birlamchi bo‘g‘indagi oddiy skriningdan klinik-laborator baholashga va selektiv genetik stratifikatsiyaga o‘tuvchi ko‘p bosqichli personallashtirilgan boshqarish modeli ishlab chiqilganligi bo‘yicha takliflar Respublika ixtisoslashtirilgan endokrinologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Ekspert kengashi tomonidan 2024 yil 17 oktyabrda tasdiqlangan “2-tur qandli diabet bilan og‘rigan bemorlarda surunkali buyrak kasalligi rivojlanishining xavf omillarini erta aniqlash uchun so‘rovnomani joriy etish” hamda 2025 yil 17 iyulda tasdiqlangan “2-tur qandli diabet va nefropatiyaning 1–3-bosqichlari mavjud bemorlarda ratsional ovqatlanishni joriy etish” nomli uslubiy tavsiyanomalar mazmuniga singdirilgan. Mazkur taklif akademik Yo.X.To‘raqulov nomidagi RIEIATM Qashqadaryo viloyati filiali bo‘yicha 09.07.2025 yildagi 01-06/778-son hamda Farg‘ona viloyati filiali bo‘yicha 09.07.2025 yildagi 01-06/979-son buyruqlari bilan amaliyotiga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy-texnik kengashining 2026 yil 17 sentyabrdagi X131-sonli xulosasi). Ijtimoiy samaradorligi: taklif etilgan personallashtirilgan yuritish konsepsiyasi asosida terminal diabetik nefropatiya profilaktikasining maqbul yo‘llari ishlab chiqilgan bo‘lib, bu bemorlarni erta bosqichda aniqlash, dializga muhtojlikni kechiktirish va ularning hayot sifatini yaxshilash imkonini berdi. Iqtisodiy samaradorligi: O‘zbekiston populyasiyasida 2-tur QDli bemorlarda SBK avj olishining yangi genom biomarkerlarini aniqlash texnologiyalarini mamlakat miqyosida keng joriy etish terminal diabetik nefropatiya xavfini prognozlash va uning oldini olish choralarini belgilash imkoniyatlarini sezilarli oshirdi; gemodializdagi bemorni statsionar davolash 4,5–9 mln so‘mni tashkil etsa, SBKning 1–3-bosqichlarida ambulator yuritish 1,5 mln so‘mdan kam, ya’ni 3–5 baravar arzonga tushishiga erishiladi.