Шамшиева Саодатхон Сайдумаржон қизининг    

фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I.    Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Оламнинг лисоний манзарасида “илмлилик-илмсизлик” бинар консептининг ассотсиатив ва лингвомаданий тадқиқи (инглиз ва ўзбек тиллари мисолида)”, 10.00.13 – Қиёсий ва чоғиштирма тилшунослик (филология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.4.PhD/Fil6896.
Илмий раҳбар: Рустамова Дилрабохон Абдурахимовна, филология фанлари доктори, дотсент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Андижон давлат университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Андижон давлат чет тиллари институти, PhD.03/2025.27.12.Fil.32.02.
Расмий оппонентлар: Хамроева Шахло Мирджоновна, филология фанлари доктори, профессор; Маҳмудова Нилуфар Равшановна, филология фанлари доктори, дотсент.
Етакчи ташкилот: Фарғона давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади инглиз ва ўзбек тилларида “илмлилик-илмсизлик” бинар консептининг воқеланиши, мазкур консептлар билан ассотсиатив боғланган бирликларни когнитив ва лингвомаданий таҳлил тамойиллари асосида очиб беришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
инглиз ва ўзбек тилларида “илмлилик-илмсизлик” бинар консептосфераси қиёсий-типологик, лингвокогнитив ва лингвомаданий жиҳатдан комплекс тадқиқ этилиб, лингвистик консептология тамойиллари асосида мазкур консептларнинг мазмуний майдони ва структуравий тузилиши (ядро ва периферия) аниқланган ҳамда уларнинг лингвомаданиятларидаги ўзига хос хусусиятлари очиб берилган;
“илмлилик-илмсизлик” бинар консептнинг лексик-семантик ва фразеологик тизимдаги ифодаланиш имкониятлари қиёсланиб, билим ва жаҳолат тушунчаларининг бадиий ва паремиологик дискурсдаги когнитив метафоралари ҳамда миллий-маданий стереотиплари, инглиз маданиятидаги прагматик-индивидуал ва ўзбек маданиятидаги маънавий-ахлоқий ёндашувлар асосида шаклланган “илм” тушунчасининг лингвомаданий детерминацияси ҳамда ушбу консептосферанинг нутқий воқеланиш қонуниятлари аниқланган;
“илмлилик-илмсизлик” яхлит бир зиддиятли тизим (антонимик консептлар) сифатида ўрганилган; турли тизимли (инглиз ва ўзбек) ва турли маданиятга эга тиллар материалида консептуал моделлари, жонли нутқ ва бадиий матндаги когнитив функциялари, инглиз ва ўзбек халқларининг илмга бўлган муносабатидаги ментал фарқлар тил бирликлари орқали исботланган;
“илмлилик-илмсизлик” консептосферасининг аксиологик парадигмаси аниқланиб, ўзбек тилида: маърифат, заковат, илм аҳли, донолик, илм манбаи, илм даргоҳи каби ижобий; жаҳолат, нодонлик, беақллик, бефаросатлик, кўр-кўрона иш қилиш, фикрсизлик, тафаккур торлиги, маънавий таназзул каби салбий; инглиз тилида: энлигҳтенмент (айнан) / education (қисман), intelligence (айнан) / wisdom (қисман), счоларс (айнан) / леарнед пеопле (қисман), source of knowledge (айнан), темпле of knowledge (айнан) / center of learning (қисман) тушунчалари ижобий; ignorance, foolishness / ignorance, stupidity, lack of ундерстандинг / thoughtlessness, блинд action / acting blindly, thoughtlessness, narrow-mindedness, спиритуал decline / морал degradation каби салбий баҳо компонентларининг тил тизимидаги лингвокогнитив воқеланиши ҳамда ижтимоий-маънавий тараққиётни белгиловчи консептуал моделлари қиёсий жиҳатдан асосланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Оламнинг лисоний манзарасида “илмлилик-илмсизлик” бинар консептининг ассотсиатив ва лингвомаданий тадқиқи (инглиз ва ўзбек тиллари мисолида) юзасидан олиб борилган тадқиқотнинг илмий натижалари, хулосалар ва амалий тавсиялари асосида:
“илмлилик-илмсизлик” бинар консептосферасининг қиёсий-типологик, лингвокогнитив ва лингвомаданий хусусиятлари тадқиқ этилиб, ушбу консептуал майдонларнинг структуравий жиҳатдан фаоллиги лингвистик таҳлиллар ёрдамида статистика аниқланган, лингвистик консептология тамойиллари асосида “илмлилик-илмсизлик” консептларининг маъновий майдонида ядрони ташкил этувчи бирликлар энг юқори кўрсаткич билан энг фаол эканлиги, яқин периферия компонентлари, узоқ периферия моделлари ҳамда чекка периферияни ташкил этувчи лисоний микротизимлар ўзаро частотавий нисбатда тақсимланиши ва нутқда қўлланилиши ҳақидаги натижа ва хулосалардан “МУЛОҚОТ” жамоат ташкилотида Бирлашган Миллатлар Ташкилоти буюртмаси асосида бажарилаётган “Зўравон экстремизм ва радикализмнинг олдини олиш ва унга қарши курашиш бўйича илғор амалиётлар: Ўзбекистон ва хорижий давлатлар тажрибалари” номли амалий грант лойиҳаси доирасида фойдаланилган (“Мулоқот” жамоат бирлашмасининг 2026-йил 26-июндаги №13/01-68-сон маълумотномаси). Натижада, ушбу бинар консептосферанинг структуравий моделлари ва лексик-семантик табиати, радикал ғоялар ҳамда экстремистик қарашларнинг шаклланишида билим ва билимсизлик омилининг лингвокогнитив ўрнини аниқлашда муҳим илмий манба бўлиб хизмат қилди.
билим ва жаҳолат тушунчаларининг бадиий ва паремиологик дискурсдаги когнитив метафоралари ҳамда миллий-маданий стереотиплари аниқланиб, инглиз маданиятидаги прагматик-индивидуал ва ўзбек маданиятидаги маънавий-ахлоқий ёндашувлар асосида шаклланган “илм” тушунчасининг лингвомаданий детерминациясига оид илмий натижалардан аҳоли ўртасида ўтказилаётган маърифий тадбирлар, давра суҳбатлари, ёшларнинг дунёқарашини шакллантиришга қаратилган амалий машғулотларда фойдаланилди (Ўзбекистон Савдо-саноат палатаси Андижон вилояти ҳудудий бошқармасининг 2026-йил 27-июндаги №12/015-18-сон маълумотномаси). Натижада, ёшларнинг коммуникатив компетенцияси, танқидий фикрлаш кўникмалари ҳамда ижтимоий-маънавий жараёнлардаги фаол иштироки янада ривожланиб, уларнинг миллий қадриятларга ҳурмат ва илм-фанга бўлган интилишини оширишга, шунингдек, ёшлар онгида радикализмга қарши барқарор маърифий иммунитетни шакллантиришга замин яратган.
“Илмлилик-илмсизлик” яхлит бир зиддиятли тизим (антонимик консептлар) сифатида ўрганилганлиги тизимли равишда амалиётга татбиқ этилиб, турли тизимли (инглиз ва ўзбек) ҳамда турлича маданиятга эга бўлган тиллар материалида мазкур бинар оппозициянинг ўзига хос консептуал моделлари аниқланиб, уларнинг жонли нутқ сотсиомаданий қатламларида ҳамда бадиий матнлардаги ўзига хос лингвокогнитив ва эстетик функцияларидан Ўзбекистон Республикаси Халқ таълими вазирининг 2023-йил 18-майдаги 156-сон буйруғи асосида 2023–2024-йилларда бажарилиши назарда тутилган АИ-201704-сонли “Умумтаълим муассасалари битирувчиларининг она тили (ўзбек тили) фани бўйича малакасини баҳолаш ҳамда 14 та фандан тест тизимини ишлаб чиқиш” бўйича фундаментал лойиҳада фойдаланилган (A.Avloniy номидаги педагогларни касбий ривожлантириш ва янги методикаларга ўргатиш миллий-тадқиқот институтининг 2026-йил 27-июндаги № 07-11-02-445-сон маълумотномаси). Натижада, инглиз ва ўзбек халқларининг илмга бўлган муносабатидаги ментал фарқлар, дунёқараш хусусиятлари лисоний бирликлар тизими орқали чуқур таҳлил қилинганлиги умумтаълим мактаблари битирувчиларининг лисоний ва лингвокултуралологик компетенцияларини баҳолашга қаратилган тест тизимининг назарий ҳамда методологик базасини такомиллаштиришга хизмат қилган.
“Илмлилик-илмсизлик” консептосферасининг аксиологик парадигмаси аниқланиб, ижтимоий-маънавий тараққиётни белгиловчи ижобий ва салбий баҳоловчи компонентларнинг, яъни ўзбек тилида маърифат (энлигҳтенмент), заковат (intellect), илм аҳли (scholars), донолик (wisdom), илм манбаи (source of knowledge), илм даргоҳи (institution of learning) каби ижобий ҳамда жаҳолат (ignorance), нодонлик (foolishness), беақллик (unwisdom), бефаросатлик (tactlessness), кўр-кўрона иш қилиш (blind action), фикрсизлик (thoughtlessness), тафаккур торлиги (narrow-mindedness), маънавий таназзул (spiritual decline) каби салбий компонентларнинг, инглиз тилида энлигҳтенмент (маърифат), intellect (заковат), счоларс (илм аҳли), wisdom (донолик), source of knowledge (илм манбаи), institution of learning (илм даргоҳи) каби ижобий ҳамда ignorance (жаҳолат), foolishness (нодонлик), unwisdom (беақллик), tactlessness (бефаросатлик), блинд action (кўр-кўрона иш қилиш), thoughtlessness (фикрсизлик), narrow-mindedness (тафаккур торлиги), спиритуал decline (маънавий таназзул) каби салбий компонентларнинг тил тизимидаги лингвокогнитив намоён бўлиши ҳамда консептуал моделлари қиёсий-чоғиштирма таҳлил қилинган. Шунингдек, ушбу илмий натижалардан Германиядаги “А&А Ausbildung und Arbeit Plus GmbH” маркази томонидан амалга оширилган илмий тадқиқотлар ва халқаро таълим лойиҳалари доирасида маданиятлараро мулоқот стратегиялари, таълим ўқув дастурлари моделлари ҳамда касбий мулоқот протоколларини ишлаб чиқишда кенг фойдаланилган (“А&А Ausbildung und Arbeit Plus GmbH” марказининг 2026-йил 15-июндаги маълумотномаси). Натижада, таълимда коммуникатив стратегиялар, таълим моделлари янгича ёндашув касб этган.