Негматов Жахонгир Носир ўғлининг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эьлон
I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража берадиган фан тармоғи): «Самарали композицион кимёвий кўпиклантирувчи флотореагентларни ишлаб чиқиш ва қўллаш орқали мис-молибден рудасини флотациялаш жараёни унумдорлигини оширишнинг илмий асослари», 05.02.01 - Машинасозликда материалшунослик. Қуймачилик. Металларга термик ва босим остида ишлов бериш. Қора, рангли ва ноёб металлар металлургияси (техника фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2026.3.DSc/T.1147.
Илмий маслаҳатчи: Хурсанов Абдулла Халмурадович, техника фанлари доктори, катта илмий ходим.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент давлат техника университети «Фан ва тараққиёт» ДМ.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Тошкент давлат техника университети «Фан ва тараққиёт» ДМ, DSc.03/2025.27.12.Т.02.06.
Расмий оппонентлар: Пирматов Эшмурат Азимович, техника фанлари доктори, Қозоғистон Республикаси Кончилик фанлари академияси академиги; Акбаров Хамдам Икрамович, кимё фанлари доктори, профессор; Худояров Сулейман Рашидович, техника фанлари доктори, доцент.
Етакчи ташкилот: Тошкент кимё-технология институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: самарали композицион кимёвий кўпиклантирувчи флотореагентларни ишлаб чиқиш ва қўллаш орқали мис-молибден рудасини флотациялаш жараёни унумдорлигини оширишнинг илмий асосларини ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
органик-ноорганик ингредиентлар, маҳаллий хомашё ва ишлаб чиқариш чиқиндиларининг ўзаро таъсир қонуниятлари, шунингдек, улар асосидаги композицион кимёвий флотореагентларнинг физик-кимёвий хусусиятларини органик-ноорганик ингредиентларнинг табиати, тури, миқдори ва нисбатига, шунингдек, мис-молибден рудаларини флотация қилиш жараёнининг технологик омилларига қараб ўзгариши аниқланган;
маҳаллий хомашё ва ишлаб чиқариш чиқиндиларидан фойдаланган ҳолда органо-ноорганик ингредиентлар асосида композицион кимёвий флотореагент-кўпиклантирувчиларнинг самарали таркиблари ишлаб чиқилган ва уларни қўллаш орқали мис-молибден рудаларини флотация қилиш жараёнининг унумдорлигини ошириш ва шунга мос равишда мис-молибден концентратларида олтин, кумуш ва молибденни ажратиб олиш унумини ошириши аниқланган;
ишлаб чиқилган композициянинг органо-ноорганик ингредиентларининг металл заррачалари билан ўзаро таъсирлашиш механизми асосланган бўлиб, у рангли, нодир ва ноёб металларни танлаб ажратиб олишни таъминлайди, бу эса мис-молибден рудаларини флотация қилишда қўлланиладиган яратилган композицион кимёвий флотореагентларнинг сорбция, флотация қобилияти ва кўпикланиш жараёнлари ҳақидаги фундаментал билимларни кенгайтириши асосланган;
ишлаб чиқилган КХФ-ВС-МЗС-7-УС маркали модификацияланган флотореагент-кўпиклантирувчи «Олмалиқ КМК» АЖ ишлаб чиқариш шароитида флотацион бойитиш жараёнида мис-молибден рудаси бўтанасидан 88,25% гача молибден, 91,89% гача олтин ва 98,27% гача кумушни ажратиб олиши аниқланган;
флотация жараёни унумдорлигини оширишни ва шунга мос равишда мис-молибден рудаларини бойитишда олтин, кумуш ва молибденнинг мис-молибден концентратига ажралиб чиқишини таъминлайдиган импорт ўрнини босувчи КХФ-ВС-МЗС композицион кимёвий флотореагент-кўпиклантирувчиларни олиш учун ресурстежамкор такомиллаштирилган технология ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Самарали композицион кимёвий кўпиклантирувчи флотореагентларни ишлаб чиқиш ва қўллаш орқали мис-молибден рудасини флотациялаш жараёни унумдорлигини оширишнинг илмий асосларини ишлаб чиқиш бўйича олинган натижалар асосида:
Ўзбекистон Республикаси Интеллектуал мулк агентлигидан қуйидаги ихтироларга патентлар олинган: №IAR 20100015 «Майдаланган камбағал ва номутаносиб рудалардан металл заррачаларини қуруқ ажратиб олиш учун қурилмалар» ва №IAR 8213 «Рангли ва нодир металлар рудаларини флотациялаш жараёнида қўллаш учун кимёвий флотореагент-композицион кўпиклантирувчи олиш усули» («Олмалиқ КМК» АЖнинг 2026 йил 2 сентябрдаги №SL-890-сонли маълумотномаси). Натижада, КХФ-ВС-МЗС композицион кимёвий флотореагент-кўпиклантирувчиларнинг самарали таркибини ва уларни таркибида мис, олтин, кумуш ва молибден бўлган мис-молибден концентратларидан самарали ажратиб олиш технологиясини ишлаб чиқиш имконини берган;
маҳаллий хомашё ва ишлаб чиқариш чиқиндиларидан фойдаланган ҳолда органо-ноорганик ингредиентлар асосида ишлаб чиқилган, юқори физик-кимёвий хусусиятларга эга бўлган импорт ўрнини босувчи КХФ-ВС-МЗС композицион кимёвий флотореагент-кўпиклантирувчи «Олмалиқ КМК» АЖда мис-молибден рудаларини флотация қилиш жараёнида амалиётга жорий этилган («Олмалиқ КМК» АЖнинг 2026 йил 2 сентябрдаги №SL-890-сонли маълумотномаси). Натижада, мис-молибден концентратида олтин миқдори 16,84% бўлганда олтинни 90,01% гача, кумуш миқдори 694,48 г/т бўлганда 97,17% гача ва молибден миқдори 0,0039% бўлганда 84,7% гача ошириш ҳисобига флотация жараёни унумдорлигини ошириш имконини берган;
КХФ-ВС-МЗС туридаги композицион кимёвий кўпиклантирувчи флотореагентларни олишнинг ишлаб чиқилган ресурстежамкор такомиллаштирилган технологияси композицион кимёвий кўпиклантирувчи флотореагентлар ишлаб чиқариш бўйича Қибрай заводида мамлиётга жорий этилган («Олмалиқ КМК» АЖнинг 2026 йил 2 сентябрдаги №SL-890-сонли маълумотномаси). Натижада, физик-кимёвий хоссалари ва флотацион қобилияти юқори бўлган арзон ва самарали композицион кимёвий флотореагентлар олиш имконини берган ҳамда «Олмалиқ КМК» АЖнинг иқтисодий самарадорлигини оширишга, жумладан импортни қисқартириш ва валютани тежашга хизмат қилган.