Дусткулов Улугбек Эркабоевичнинг

диссертация ҳимоясисиз селекция ютуғи (ихтиро патенти) асосида фалсафа доктори (PhD) илмий даражасини бериш бўйича эълон матни

I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Лалмикор майдонлар учун арпанинг қишга чидамли бошланғич манба ва навларини яратиш”, 06.01.05 - Селекция ва уруғчилик (қишлоқ хўжалиги фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2026.1.PhD/Qx1888.
Илмий раҳбар Сиддиқов Риссқул Эргашбоевич, қишлоқ хўжалиги фанлари доктори, профессор.
Илмий-тадқиқот иши бажарилган муассаса номи: Лалмикор деҳқончилик илмий-тадқиқот институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Лалмикор деҳқончилик илмий-тадқиқот институти, PhD.08/2a25.27.12,Qx.09.01.
Ўзбекистон Республикаси Интеллектуал мулк агентлигининг (селекция ютуғи) ихтирога патенти: Арпанинг “Дуварак” нави (NAP 604).
II. Тадқиқотнинг мақсади Республика лалмикор майдонлари учун арпанинг қишга чидамли, серҳосил бошланғич манба ва навларини яратишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор келиб чиқиши турли географик минтақаларга мансуб бўлган янги арпа намуналарининг қишга чдамлилиги, қимматли хўжалик белги ва хусусиятлари лалмикор майдонлар шароитида аниқланган ҳамда бошланғич манба сифатида ажратиб олинган;
арпанинг қишга чидамлилиги бўйича 18 та нав ва тизмаларда жуда юқори чидамлилик (9 балл) аниқланди ҳамда селекция ишларида фойдаланиш учун бошланғич манба сифатида ажратиб олинган;
арпа нав ва намуналарининг маҳсулдорлик ва ҳосилдорлик кўрсаткичлари юқори бўлган 25 та нав ва тизмалар танлаб олинди ва андозага нисбатан маҳсулдор тупланиш 0,7-1,4 донага, дон ҳосилдорлиги 2,4-7,2 s/ga гача юқори эканлиги аниқланди, селекция жараёнида фойдаланиш учун ажратиб олинган;
назорат нав синаш майдонида ўрганилган қуйидаги НМ 304-85/12, НМ 21-19 (Дуварак), НМ 51/5, НМ 65/2, НМ 91/4 нав ва тизмалари андоза “Абу Ғофур” навига нисбатан маҳсулдор тупланиш 0,6-1,3 дона, битта бошоқдаги донлар сони 2,0-4,8 донага, 1000 дона дон вазни 0,5-,7,1 g/ga, дон ҳосилдорлиги ўртача 1,9-5,3 s/ga юқори эканлиги аниқланди, селекция жараёнининг кейинг босқичига ўтказилган;
рақобат нав синаш майдонида ўрганилган қуйидаги НМ-2-19, НМ-21-19 (Дуварак), DNS-7, DNS-28-20 ва DNS-1-21 нав ва тизмаларида дон ҳосилдорлиги андозага нисбатан 1,1-8,3 s/ga юқори эканлиги аниқланган;
тадқиқот натижалари асосида арпанинг лалмикор майдонлар учун қишга, ётиб қолишга чидамли, эртапишар, маҳсулдорлик кўрсаткичлари юқори бўлган “Дуварак” нави яратилган ҳамда Интелектуал Мулк Агентлиги томинидан селекция ютуғига 12.01.2026 №NAP 604 рақамли патент олинган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Лалмикор майдонлар учун арпанинг қишга чидамли бошланғич манба ва навларини яратиш мавзуси бўйича олиб борилган илмий тадқиқотлар натижалари асосида:
Ўсимликлар генетик ресурслари илмий-тадқиқот институтидаги қишлоқ хўжалик экинлари Миллий генбанкига генеофондни бойитиш, ҳозирги ва келажак авлод учун кафолатли сақлаш мақсадида топширилган ва К-2830 каталог рақами билан рўйхатга олиниб, нав намуналар билан бойитилган (маълумотнома 06/01.03.962-сон 2026-йил 12-март).
Арпанинг “Дуварак” нави конкурс синов натижалари ва Эксперт комиссиясининг хулосасига асосан 2025-йил сентябр ойидан Жиззах, Қашқадарё, Самарқанд ва Тошкент вилоятлари бўйича лалми ерларда асосий муддатларда экиш учун тавсия этилган. Қишлоқ хўжалиги экинлари давлат реестрида истиқболли навлар рўйхатига киритилганлигини маълум қиламиз (Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлигининг 2025-йил 8-октябрдаги “Қишлоқ хўжалиги экинлари навларини синаш марказининг 2025-йил 5-сентабрдаги 48-сонли қарорини тасдиқлаш тўғрисида”ги 236-сонли буйруқлари билан тасдиқланган).
Арпанинг янги “Дуварак” нави 2025 йилда Ғаллаорол тумани Лалмикор деҳқончилик илмий-тадқиқот институтининг марказий тажриба хўжалигида 3,5 га, T.Xudoyorov SIU ҳудудида жойлашган “Умирзоқ ота ўғли Абдуалим” фермер хўжалигида 4,0 га, Зарбулоқ SIU ҳудудида жойлашган “Чувуллоқ лалмикор” фермер хўжалигида 3,0 гектарга, жами Ғаллаорол туманининг лалмикор майдонларида 10,5 гектарга жорий этилган. Олинган маълумотларга кўра арпанинг “Дуварак” навидан туманнинг лалмикор майдонларида 14,4-14,6 s/ga ҳосил олиниб, бошқа навларга нисбатан ҳосилдорлиги 2,6-2,9 s/ga юқори бўлган ва рентабеллик даражаси 68,0-70,3 фоиз бўлганлиги аниқланган.