Сайидова Лола Абдурайимовнанинг

диссертация ҳимоясисиз селекция ютуғи (ихтиро патенти) асосида фалсафа доктори (PhD) илмий даражасини бериш бўйича эълон матни

I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Зарафшон воҳаси суғориладиган ерларида дала кўк нўхатининг (П. арвенсе) озиқабоп, ҳосилдор навларини яратиш”, 06.01.05 - Селекция ва уруғчилик (қишлоқ хўжалиги фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2026.1.PhD/Qx1892.
Илмий раҳбар Ғайбуллаев Ғулом Сайдалимович, қишлоқ хўжалиги фанлари доктори, профессор.
Илмий-тадқиқот иши бажарилган муассаса номи: Лалмикор деҳқончилик илмий-тадқиқот институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Лалмикор деҳқончилик илмий-тадқиқот институти, PhD.08/2a25.27.12,Qx.09.01.
Ўзбекистон Республикаси Интеллектуал мулк агентлигининг (селекция ютуғи) ихтирога патенти: Дала кўк нўхатнинг “Султон” нави (NAP 583).
II. Тадқиқотнинг мақсади Суғориладиган ерларда экиш учун дала кўк нўхатнинг қимматли хўжалик белгиларига эга, озиқабоп, ҳосилдор янги навларини яратишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор келиб риспубликада мавжуд ҳамда чет элдан интродукция қилинган янги дала кўк нўхат намуналарининг қимматли хўжалик белги ва хусусиятлари суғориладиган майдонлар шароитида аниқланган ҳамда бошланғич манба сифатида ажратиб олинган;
дала кўк нўхатнинг озиқабоплик бўйича 4 та намуна ва тизмаларда аниқланган ҳамда селекция ишларида фойдаланиш учун бошланғич манба сифатида ажратиб олинган;
дала кўк нўхат нав ва намуналарининг маҳсулдорлик ва ҳосилдорлик кўрсаткичлари юқори бўлган 4 та нав ва тизмалар танлаб олинди ва андозага нисбатан дон ҳосилдорлиги 5-5.4 s/ga гача юқори эканлиги аниқланган, селекция жараёнида фойдаланиш учун ажратиб олинган;
назорат нав синаш майдонида ўрганилган қуйидаги КП-2022/88, Никола, КП-2018/04, К-1016/08 нав намуна ва тизмалари андоза “Восток-84” навига нисбатан дон таркибидаги оқсил миқдори 4.8-6.1 % юқори эканлиги аниқланган, селекция жараёнининг кейинг босқичига ўтказилган;
рақобат нав синаш майдонида ўрганилган қуйидаги КП-2014/88, СЛ 2020-77, РК-2020/44 (Султон), С 2019-55 нав намуна ва тизмаларида дон ҳосилдорлиги андозага нисбатан 5-5.4 s/ga юқори эканлиги аниқланган;
тадқиқот натижалари асосида дала кўк нўхатининг суғориладиган майдонлар учун қимматли хўжалик белгиларига эга, озиқабоп, ҳосилдор бўлган янги “Султон” нави яратилган ҳамда Интелектуал Мулк Агентлиги томинидан селекция ютуғига 08.10.2025 №NAP 583 рақамли патент олинган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. “Зарафшон воҳаси суғориладиган ерларида дала кўк нўхатининг (P.arvense) озиқабоп, ҳосилдор навларини яратиш” мавзуси бўйича олиб борилган тадқиқотлар асосида:
дала кўк нўхатининг янги “Султон” нави селекция усулида яратилган ва Интеллектуал мулк Маркази томонидан ушбу навга (NAP 583. 08.10.2025) патент олинган;
дала кўк нўхатнинг “Султон” нави 2025 йилда Самарқанд вилояти Жомбой тумани “Ёдгор Назаров ерлари” фермер хўжалигида 3,3 гектар, “Фарбома селект” уруғчилик фермер хўжалигида 2,6 гектар, “Жомбой нурли даласи” фермер хўжалигида 1,7 гектар, “Зумрат Сайидова” фермер хўжалигида 1,5 гектар, ишлаб чиқариш синовига жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги, Қишлоқ хўжалигида билим ва инновациялар миллий марказининг 2026-йил, 17-июндаги 05/05-03-259-сонли маълумотномаси). Натижада фермер хўаликларида дала кўк нўхатнинг “Султон” нави ҳосилдорлиги бўйича андоза “Восток-84” навига нисбатдан ўзаро таққослаб кўрилганда, “Султон” нави 31,8 s/ga андоза “Восток-84” нави 25,9 s/ga ни ташкил этган. Мазкур нав андоза сифатида олинган “Восток-84” навига нисбатан 4,5–5,8 s/ga юқори ҳосил берган ҳамда иқтисодий самарадорлик кўрсаткичи бўйича андоза навига нисбатан 68,9 % юқори рентабелликка эришилган.