Кахаров Абдукахар Набижановичнинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Сурункали С гепатити билан хасталанган беморларда жигар циррози ривожланиши ва авж олиши клиник-лаборатор ҳамда молекуляр-генетик предикторлари», 14.00.16 – Нормал ва патологик физиология (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.1.PhD/Tib5546.
Илмий раҳбар: Алейник Владимир Алексеевич, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Андижон давлат тиббиёт институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Тошкент давлат тиббиёт университети, DSc.06/2025.27.12.Tib.01.03.
Расмий оппонентлар: Азимова Севара Баходировна, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Яриев Алишер Алижонович, тиббиёт фанлари доктори.
Етакчи ташкилот: Ош давлат университети (Қирғизистон Республикаси).
II. Тадқиқотнинг мақсади: Фарғона водийси ўзбек популяциясида клиник-лаборатор ва молекуляр-генетик башоратловчи омилларнинг комплекс таҳлили асосида сурункали вирусли гепатит С билан касалланган беморларда жигар циррози ривожланиши ва кучайиши хавфининг прогностик мезонларини ишлаб чиқиш ва патогенетик асослашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
сурункали вирусли гепатит С касаллигининг жигар циррозига ўтиши де Ритис коэффициенти инверсияси, малон диальдегиди концентрациясининг 3,9 баробар, С-реактив оқсил даражасининг 10,2 баробар ва жигар қаттиқлигининг 5,0 баробар ортиши билан кечиши, малон диальдегиди концентрациясининг МЕТАВИР тизими бўйича фиброз босқичи билан анъанавий биокимёвий маркёрларга нисбатан зичроқ корреляцияда бўлиши исботланган;
ўзбек популяцияси вакилларида ИЛ28Б гени (C/Т, рс12979860) полиморфизмининг аллел ва генотипик тарқалиши тўғрисидаги маълумотлар такомиллаштирилиб, минор Т-аллели частотасининг назорат гуруҳидаги 30,0% дан жигар циррозида 67,0% гача ортиши ҳамда гомозигот ТТ-генотипининг циррознинг мустақил хавф омили эканлиги (ОР=8,22) аниқланган;
ТНФ-α минор А-аллели ташувчиларида (ОР = 5,00), ММП9 гомозигот Арг/Арг-генотипи ташувчиларида (ОР = 5,25), уларнинг ИЛ28Б ТТ генотипи билан синергик таъсирида эса (ОР = 13,12) хавфнинг ортиб бориши туфайли ТНФ-α (Г308А, рс1800629) ва ММП9 (Глн279Арг, рс17576) генлари полиморфизмларининг жигар циррози шаклланишининг патогенетик детерминантлари эканлиги асосланган;
СОД2 минор гомозигот Вал/Вал-генотипи ташувчиларида (ОР=4,00) малон диальдегиди концентрациясининг 2,0 баробар юқорилиги ва МЕТАВИР бўйича фиброз босқичининг 1,8 баллга оғирлашиши, ВЕГФА Т-аллели ташувчиларида (ОР=2,64) эса цирроз асоратларининг 88,9% ҳолатларда кузатилиши натижасида ВЕГФА (C936Т, рс3025039) ва СОД2 (Ала16Вал, рс4880) генлари полиморфизмларининг жигар циррози ривожланиш хавфи билан боғлиқлиги аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Сурункали С гепатити билан хасталанган беморларда жигар циррози ривожланиши ва авж олиши клиник-лаборатор ҳамда молекуляр-генетик предикторлари бўйича олинган илмий натижалар асосида:
биринчи илмий янгилик: сурункали вирусли гепатит С касаллигининг жигар циррозига ўтиши де Ритис коэффициенти инверсияси, малон диальдегиди концентрациясининг 3,9 баробар, С-реактив оқсил даражасининг 10,2 баробар ва жигар қаттиқлигининг 5,0 баробар ортиши билан кечиши, малон диальдегиди концентрациясининг МЕТАВИР тизими бўйича фиброз босқичи билан анъанавий биокимёвий маркёрларга нисбатан зичроқ корреляцияда бўлиши исботланганлиги бўйича таклифлар Андижон давлат тиббиёт институтининг Мувофиқлаштирувчи эксперт кенгаши томонидан 27.02.2026 йилда 6и-10/н-сон билан тасдиқланган «Жигар циррози ва сурункали гепатит С нинг ривожланиши ва ривожланишини башорат қилишнинг клиник лаборатория ва молекуляр генетик усуллари» номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Республика ихтисослаштирилган эпидемиология, микробиология, инфекцион ва паразитар касалликлар илмий-амалий тиббиёт маркази Фарғона филиали бўйича 01.04.2026 йилдаги 67-сон ва Наманган филиали бўйича 02.03.2026 йилдаги 73-сон буйруқлари билан амалиётига жорий қилинган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 02.06.2026 йилдаги 09/45-сонли хулоса). Ижтимоий самарадорлиги: Фарғона водийси популяциясида СВГС нинг жигар циррозига кучайишининг клиник-лаборатор хусусиятларини ҳисобга олиш бирламчи бўғин шифокорларининг фиброгенезнинг эрта маркёрлари бўйича ҳушёрлигини оширди, хавф гуруҳи беморларини ўз вақтида аниқлаш ва уларни чуқурлаштирилган текширувга йўналтиришни таъминлади ҳамда ташхис сифатини яхшилади ва жигар циррозининг кеч декомпенсацияланган шаклларининг улушини камайтирди. Иқтисодий самарадорлиги: клиник-лаборатор маркёрларнинг интеграл баҳосини прогностик мезонлар сифатида қўллаш прогрессив фиброз белгилари бўлмаган беморларда қимматбаҳо гепатопротектор терапияни асоссиз тайинлашдан сақланишга ва фиброгенез фаоллиги тасдиқланган беморларни эртароқ даволашни таъминлашга имкон бериб, стационарда ётиш муддатини ўртача 4 кунга қисқартириш натижасида даволаниш учун сарфланадиган 1120000 сўм маблағлар, дори воситалари учун эса 420000 сўм иқтисод қилинади;
иккинчи илмий янгилик: ўзбек популяцияси вакилларида ИЛ28Б гени (C/Т, рс12979860) полиморфизмининг аллел ва генотипик тарқалиши тўғрисидаги маълумотлар такомиллаштирилиб, минор Т-аллели частотасининг назорат гуруҳидаги 30,0% дан жигар циррозида 67,0% гача ортиши ҳамда гомозигот ТТ-генотипининг циррознинг мустақил хавф омили эканлиги (ОР=8,22) аниқланганлиги бўйича таклифлар Андижон давлат тиббиёт институтининг Мувофиқлаштирувчи эксперт кенгаши томонидан 27.02.2026 йилда 6и-10/н-сон билан тасдиқланган «Жигар циррози ва сурункали гепатит С нинг ривожланиши ва ривожланишини башорат қилишнинг клиник лаборатория ва молекуляр генетик усуллари» номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Республика ихтисослаштирилган эпидемиология, микробиология, инфекцион ва паразитар касалликлар илмий-амалий тиббиёт маркази Фарғона филиали бўйича 01.04.2026 йилдаги 67-сон ва Наманган филиали бўйича 02.03.2026 йилдаги 73-сон буйруқлари билан амалиётига жорий қилинган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 02.06.2026 йилдаги 09/45-сонли хулоса). Ижтимоий самарадорлиги: ўзбек популяциясида ИЛ28Б аллел вариантлари тақсимоти ҳақидаги маълумотлардан фойдаланиш клиник жиҳатдан намоён бўлган жигар цирроз ривожланишидан олдин тезлашган фиброгенез юқори хавфи гуруҳидаги беморларни аниқлашга, тўғридан-тўғри таъсир этувчи препаратлар билан вирусга қарши терапияни приоритизация қилишга имкон берди ва ноқулай ТТ-генотип ташувчиларида сурункали гепатитнинг декомпенсацияланган цирроз босқичига ўтиш ҳолатлари сонини 1,8 мартага камайтирди. Иқтисодий самарадорлиги: ИЛ28Б бўйича ноқулай генетик профилли беморларни эрта аниқлаш ва вирусга қарши терапияни ўз вақтида тайинлаш стационарда ётиш муддатини ўртача 3 кунга қисқартириш натижасида даволаниш учун сарфланадиган 840000 сўм бюджет маблағлари, дори воситалари учун эса 315000 сўм иқтисод қилинади;
учинчи илмий янгилик: ТНФ-α минор А-аллели ташувчиларида (ОР = 5,00), ММП9 гомозигот Арг/Арг-генотипи ташувчиларида (ОР = 5,25), уларнинг ИЛ28Б ТТ генотипи билан синергик таъсирида эса (ОР = 13,12) хавфнинг ортиб бориши туфайли ТНФ-α (Г308А, рс1800629) ва ММП9 (Глн279Арг, рс17576) генлари полиморфизмларининг жигар циррози шаклланишининг патогенетик детерминантлари эканлиги асосланганлиги бўйича таклифлар Андижон давлат тиббиёт институтининг Мувофиқлаштирувчи эксперт кенгаши томонидан 27.02.2026 йилда 6и-10/н-сон билан тасдиқланган «Жигар циррози ва сурункали гепатит С нинг ривожланиши ва ривожланишини башорат қилишнинг клиник лаборатория ва молекуляр генетик усуллари» номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Республика ихтисослаштирилган эпидемиология, микробиология, инфекцион ва паразитар касалликлар илмий-амалий тиббиёт маркази Фарғона филиали бўйича 01.04.2026 йилдаги 67-сон ва Наманган филиали бўйича 02.03.2026 йилдаги 73-сон буйруқлари билан амалиётига жорий қилинган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 02.06.2026 йилдаги 09/45-сонли хулоса). Ижтимоий самарадорлиги: СВГС беморларида ТНФ-α ва ММП9 полиморфизмларининг патогенетик аҳамияти ҳамда уларнинг ИЛ28Б билан синергик таъсири ҳақидаги маълумотлардан фойдаланиш тезлашган фиброгенез юқори хавфи гуруҳидаги беморларни аниқлашга, УҲЕП миллий дастури доирасида тўғридан-тўғри таъсир этувчи препаратлар билан вирусга қарши терапияни приоритет тайинлашга имкон берди ва юқори генетик хавф тоифасида декомпенсацияланган цирроз шаклларининг шаклланиш частотасини 2,1 мартага камайтирди. Иқтисодий самарадорлиги: ИЛ28Б ТТ + ТНФ-α ГА/АА қўш ноқулай комбинацияли беморларни эрта аниқлаш ва ДАА-терапияни приоритет тайинлаш декомпенсацияланган жигар циррозини бошқаришнинг қимматбаҳо муолажалари сонини қисқартириш натижасида (варикоз кенгайган веналарни эндоскопик лигация қилиш, парацентез, жигар энцефалопатиясини даволаш) 2100000 сўм бюджет маблағлари ва 980000 сўм бюджетдан ташқари маблағлар иқтисод қилинади;
тўртинчи илмий янгилик: СОД2 минор гомозигот Вал/Вал-генотипи ташувчиларида (ОР=4,00) малон диальдегиди концентрациясининг 2,0 баробар юқорилиги ва МЕТАВИР бўйича фиброз босқичининг 1,8 баллга оғирлашиши, ВЕГФА Т-аллели ташувчиларида (ОР=2,64) эса цирроз асоратларининг 88,9% ҳолатларда кузатилиши натижасида ВЕГФА (C936Т, рс3025039) ва СОД2 (Ала16Вал, рс4880) генлари полиморфизмларининг жигар циррози ривожланиш хавфи билан боғлиқлиги аниқланганлиги бўйича таклифлар Андижон давлат тиббиёт институтининг Мувофиқлаштирувчи эксперт кенгаши томонидан 27.02.2026 йилда 6и-10/н-сон билан тасдиқланган «Жигар циррози ва сурункали гепатит С нинг ривожланиши ва ривожланишини башорат қилишнинг клиник лаборатория ва молекуляр генетик усуллари» номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Республика ихтисослаштирилган эпидемиология, микробиология, инфекцион ва паразитар касалликлар илмий-амалий тиббиёт маркази Фарғона филиали бўйича 01.04.2026 йилдаги 67-сон ва Наманган филиали бўйича 02.03.2026 йилдаги 73-сон буйруқлари билан амалиётига жорий қилинган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 02.06.2026 йилдаги 09/45-сонли хулоса). Ижтимоий самарадорлиги: СВГС беморларида ВЕГФА ва СОД2 полиморфизмлари ҳиссасини дифференциацияланган баҳолаш СОД2 Вал/Вал генотипи бўлган беморлар тоифасини ажратиш имконини берди, уларга касалликнинг биокимёвий фаоллик даврларида антиоксидант терапия (адеметионин, тиоктик кислота, витамин Е) қўшимча тайинлаш оксидативли стресснинг намоён бўлишини камайтирди (МДА ўртача 35% га камайиши) ва декомпенсацияланган цирроз шаклларининг шаклланиш частотасини 1,7 мартага камайтирди. Иқтисодий самарадорлиги: декомпенсацияланган жигар цирроз шаклланишидан олдин СОД2 Вал/Вал бўйича юқори хавф гуруҳидаги беморларни аниқлаш асоратларни даволашнинг қимматбаҳо муолажаларидан (асцит, варикоз қон кетишлари, жигар энцефалопатияси) сақланишга имкон бериб, фавқулодда госпитализациялар ва инвазив муолажаларни олдини олиш натижасида ўртача 4200000 сўм бюджет маблағлари иқтисод қилинади.