Шамшиев Фазлиддин Тулаевичнинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи): “Стационар гравитацион системаларда ҳаракат локал интегралларини тадқиқ этиш ва уларнинг юлдузлар динамикаси ҳамда астрофизика масалаларида тадбиқи”, 01.03.01 – Астрономия ҳамда 01.03.02 – Космос физикаси ва астрофизика (физика-математика фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2026.2DSc/FM325.
Илмий маслаҳатчи: Нуритдинов Салахутдин Насритдинович, физика-математика фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий университети.
Илмий кенгаш фаолият кўрсатаётган муассаса номи, кенгаш рақами: Ўзбекистон Миллий университети, DSc.03/2025.27.12.FM.01.05.
Расмий оппонентлар:
Касимов Шакирбай Гаппарович, физика-математика фанлари доктори, профессор;
Титов Владимир Борисович, физика-математика фанлари доктори, профессор;
Таджибаев Икрам Уралбаевич, физика-математика фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Л.Н. Гумилёв номидаги Евросиё миллий университети, Қозоғистон Республикаси.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади Тадқиқотнинг мақсади стационар гравитацион тизимларда ҳаракат локал интегралларининг мавжудлик ва қурилиш шартларини аниқлаш, локал интегралланувчи потенсиаллар синфларини қуриш ҳамда олинган натижаларни астрофизик тизимларнинг интегралланувчанлиги, орбитал тузилиши ва динамик хусусиятларини тадқиқ этишга татбиқ этишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
Икки ўлчовли айланувчи стационар тизимлар учун локал квадратик ҳаракат интегралларининг мавжудлик шартлари аниқланиб, уларни белгиловчи дифференциал тенгламалар системасининг мослик шартлари олинган ҳамда локал интегралланувчи ҳолатлар таснифланган.
Локал ҳаракат интеграли мавжуд бўлган фазавий динамик тизимларнинг локал интегралланувчанлигини тадқиқ этишнинг аналитик ёндашуви ишлаб чиқилган.
Интегралланувчи ва интегралланувчи бўлмаган ҳолатлар, жумладан, айниган ҳамда физик жиҳатдан амалга ошмайдиган ечимларнинг таснифи амалга оширилган.
Уч ўлчовли гравитацион тизимлар учун эйконал тенгламага асосланган усул ишлаб чиқилиб, локал ҳаракат интеграллари мавжуд бўлишини таъминловчи потенсиалларнинг тузилиши аниқланган.
Интегралланувчанликни тадқиқ этишнинг инвариант кўпхилликлар барқарорлигини таҳлил қилиш имконини берувчи вариацион ёндашуви ишлаб чиқилган.
Уч ўлчовли тизимларда интегралланувчанлик истисно хусусиятга эга бўлиб, фақат рационал тузилишга эга бўлган потенсиалларнинг чекланган синфи учун амалга ошиши исботланган.
Ўзгарувчан эффектив массага эга айланувчи анизотроп тизимлар учун локал чизиқли ҳаракат интегралларининг янги синфи киритилиб, уларнинг мавжудлиги учун зарур ва етарли шартлар квазичизиқли дифференциал тенгламалар системаси кўринишида олинган ҳамда потенсиални локал интегралнинг берилган тузилиши асосида тескари қуриш усули ишлаб чиқилган.
Гравитацион майдон, айланиш ва тақсимланган масса ҳиссаларини ҳисобга олувчи, галактикалар динамикаси ҳамда қоронғу модда галолари моделларида қўллаш мумкин бўлган умумлашган уч ўлчовли потенсиал шакли таклиф этилиб, стационар гравитацион тизимларда мунтазам орбитал соҳаларнинг шаклланиши ва фазавий фазо тузилишига қўйиладиган чекловларда локал ҳаракат интегралларининг роли аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши: Диссертация бўйича олинган илмий натижалар қуйидагиларга жорий қилинган:
Галактика тузилиши, динамикаси ва кинематикасини ўрганиш, юлдузлар орбитал структураларини тадқиқ этиш ҳамда мураккаб гравитацион майдонлардаги ҳаракат қонуниятларини аниқлашга оид натижалари М.В. Ломоносов номидаги Москва давлат университети П.К. Штернберг номидаги Давлат астрономия институтининг илмий-тадқиқот фаолиятида, шунингдек, «Галактик астрономия» ва «Юлдузлар системалари динамикаси» фанларини ўқитишда қўлланилган (П.К. Штернберг номидаги Давлат астрономия институти, 10-июн 2026-йил маълумотномаси). Натижада, Галактика ва юлдузлар системаларининг орбитал тузилишини таҳлил қилиш, мураккаб гравитацион майдонларда заррачалар ҳаракати қонуниятларини аниқлаш, мунтазам орбиталар мавжудлиги шартларини баҳолаш ҳамда «Галактик астрономия» ва «Юлдузлар системалари динамикаси» фанларини ўқитишнинг илмий-назарий асосларини бойитиш имкониятлари кенгайтирилган;
стационар гравитацион майдонларда ҳаракатнинг локал интегралларини аниқлашнинг аналитик усуллари, айланувчи ва анизотроп гравитацион потенсиаллар учун иккинчи даражали локал интегралларнинг мавжудлик шартларига оид натижалар Ўзбекистон Миллий университетида бажарилган Ф2-54-сонли фундаментал лойиҳа доирасида гравитацион моделларни такомиллаштириш, уларнинг динамик барқарорлигини ва орбитал ҳаракатини тадқиқ этишда фойдаланилган (Ўзбекистон Миллий университетининг 2026-йил 3-сентябрдаги 05/11-24297-сон маълумотномаси). Натижада, гравитацион моделларни такомиллаштириш, динамик тизимларнинг барқарорлик хусусиятларини баҳолаш, орбитал ҳаракат қонуниятларини аналитик усуллар асосида аниқлаш ҳамда айланувчи ва анизотроп гравитацион тизимларнинг динамик хусусиятлари ва орбитал тузилишини тадқиқ этишнинг назарий асосларини ривожлантириш имкониятлари кенгайтирилган;
фазовий моделда локал интеграл мавжуд бўлганда ҳаракат тенгламаларининг қўшимча интегралланувчанлик ҳолатларини аниқлашга оид илмий натижалар Фудан университети томонидан қўллаб-қувватланган илмий дастурларда қўлланилган (Фудан Университй маълумотномаси, Хитой, 2026-йил 21-июл). Натижада, фазовий гравитацион тизимларда ҳаракат тенгламаларининг қўшимча интегралланувчанлик шартларини аниқлаш, локал интегралларнинг динамик тизимлар хусусиятларига таъсирини баҳолаш, заррачалар ҳаракатини аналитик тадқиқ этиш ҳамда интегралланувчи ҳолатлар ва уларнинг орбитал хусусиятларини аниқлаш имкониятлари кенгайтирилган.
Бундан ташқари, диссертацияда чоп этилган “Cасес оф Фуртҳер Интеграбилитй оф тҳе Эқуатион оф Мотион ин тҳе Пресенcе оф тҳе Лоcал Интеграл ин тҳе Спаcе Модел. И” (Астропҳйсиcал Буллетин, 2024, Вол. 79, Но. 1, пп. 151–158) ва “Cасес оф Фуртҳер Интеграбилитй оф тҳе Эқуатион оф Мотион ин тҳе Пресенcе оф тҳе Лоcал Интеграл ин тҳе Спаcе Модел. ИИ” (Астропҳйсиcал Буллетин, 2025, Вол. 80, Но. 1, пп. 132–139) мақолаларида олинган натижалар ва ишлаб чиқилган методлардан Фудан университети томонидан қўллаб-қувватланадиган илмий дастурлар доирасидаги тадқиқотларда фойдаланилган (Фудан университетининг 2026-йил 21-июлдаги маълумотномаси). Мазкур натижалар гравитацион тизимларда қўшимча ҳаракат интегралларининг мавжудлигини аниқлаш, ҳаракат тенгламаларининг интегралланувчанлик ҳолатларини тадқиқ этиш ва юлдузлар динамикасининг аналитик моделларини қуришда фойдаланиш имконини берган