Қаюмова Камола Исломовнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Ўтмишдош экин фонида минерал ўғитлар қўллашнинг шолининг ўсиши, ривожланиши ва ҳосилдорлигига таъсири”, 06.01.08-Ўсимликшунослик (қишлоқ хўжалиги фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2024.1.PhD/Qx1324
Илмий раҳбар: Иминов Абдували Абдуманнобович, қишлоқ хўжалиги фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Шоличилик илмий-тадқиқот институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Тошкент давлат аграр университети, DSc.08/2025.27.12.Qx.02.01.
Расмий оппонентлар: Азизов Бахрам Музапарович, қишлоқ хўжалиги фанлари доктори, профессор; Жўраева Хурматой Рафиқжоновна, қишлоқ хўжалиги фанлари бўйича фалсафа доктори, доцент.
Етакчи ташкилот: Дон ва дуккакли экинлар илмий тадқиқот институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади Тошкент вилоятининг ўтлоқи-ботқоқ тупроқлари шароитида шолини муттасил ва қисқа навбатли алмашлаб экишнинг 1:1 (соя:шоли) тизимида ўтмишдош экин соядан сўнг етиштиришда минерал ўғитлар меъёрларини шолининг ўсиши, ривожланиши ва ҳосилдорлигига таъсирини аниқлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор Тошкент вилоятининг ўтлоқи–ботқоқ тупроқлари шароитида шолининг “Искандар” навидан юқори ва сифатли дон ҳосили етиштириш учун қисқа навбатли алмашлаб экишнинг 1:1, соя:шоли тизимида ўтмишдош экин соя фонида шоли етиштиришда минерал ўғитларнинг Н100 П120 К90 кг/га меъёрда қўллаш мақбул эканлиги аниқланган;
ўтлоқи-ботқоқ тупроқлар шароитида шолини 55 йил давомида муттасил парвариш қилиниб, 2015-2024 йиллар мобайнида “Искандар” нави етиштирилганда ўғициз назорат вариантида 29,5-37,0 с/га, йил оралатиб 40 т/га миқдорида гўнг қўлланилган вариантда 49,3-60,4 с/га ҳосил олинганлиги, ҳар йили Н150 П120 К100 кг/га минерал ўғитлар қўлланилганда эса 50,1-58,2 с/га оралиғида ўзгариб турганлиги аниқланган;
қисқа навбатли алмашлаб экишнинг 1:1, соя:шоли тизимида ўтмишдош экин соядан сўнг шоли етиштиришда минерал ўғитларнинг турли меъёрларда қўлланилиши уруғларнинг лаборатория ва дала шароитларидаги унувчанлиги, кўчат қалинлиги ва уларнинг сақланувчанлигига турлича таъсир кўрсатиб, юқори кўрсаткичлар минерал ўғитларнинг Н100 П120 К100 кг/га меъёри қўлланилганда ўғициз назорат вариантига нисбатан лаборатория шароитидаги унувчанлиги 3,4 % га, дала шароитидаги унувчанлиги 1,9 % га, кўчатларнинг сақланувчанлиги 0,42 % га юқори бўлганлиги аниқланган;
ўтмишдош экин соядан сўнг шоли етиштиришда минерал ўғитларнинг Н100 П120 К100 кг/га меъёрда қўлланилиши ўсимликнинг ўсиши, ривожланиши, барг юзасининг шаклланиши ва қуруқ масса тўплашига ижобий таъсир кўсатиб, дон ҳосили бўйича юқори кўрсаткичлар минерал ўғитларнинг Н100 П120 К100 кг/га меъёри қўлланилган вариантда кузатилиб, 77,4 с/га ни ташкил этган ҳолда мазкур фондаги ўғициз назорат вариантига нисбатан 26,1 с/га, минерал ўғитларнинг Н150 П120 К100 кг/га меъёри қўлланилганга нисбатан 2,3 с/га юқори бўлганлиги аниқланган;
қисқа навбатли алмашлаб экишнинг 1:1, соя:шоли тизимида ўтмишдош экин соядан сўнг шоли етиштиришда минерал ўғитларнинг П120 К100 кг/га меъёрда қўлланилган фонда азотли ўғитлар меъёрларини 50 кг/га дан 150 кг/га гача ошириб борилиши оқсил миқдорини ортишига, амилаза миқдорини эса аксинча камайиб боришига сабаб бўлиши асосланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Тошкент вилоятининг ўтлоқи – ботқоқ тупроқлари шароитида қисқа навбатли алмашлаб экишнинг 1:1, соя:шоли тизимида ўтмишдош экин соядан сўнг шолида етиштиришда минерал ўғитларни турли меъёрларда қўллаш бўйича олиб борилган тадқиқотлар асосида:
қисқа навбатли алмашлаб экишнинг 1:1, соя:шоли тизимида ўтмишдош экин соядан сўнг шолида етиштиришда минерал ўғитларни мақбул меъёрларда қўллаш бўйича “Ўтмишдош экин соядан сўнг шоли етиштиришда минерал ўғитлар қўллаш бўйича тавсиялар” ишлаб чиқилган ва амалиётга жорий этилган (Қишлоқ хўжалигида билим ва инновациялар миллий марказининг 2026 йил 28-январдаги №05/05-03-38-сон маълумотномаси). Мазкур тавсиянома бугунги кунда Тошкент вилоятининг ўтлоқи-ботқоқ тупроқлари шароитида фаолият олиб бораётган фермер хўжаликлари, агрокластерлар ҳамда томорқа ер эгалари учун қисқа навбатли алмашлаб экишнинг 1:1, соя:шоли тизимида ўтмишдош экин соядан сўнг шоли етиштиришда минерал ўғитларни мақбул меъёрларда қўллаш орқали ундан олинадиган дон ҳосилдорлигини ошириш ҳамда сифат кўрсаткичларини яхшилаш учун амалий қўлланма сифатида хизмат қилмоқда;
қисқа навбатли алмашлаб экишнинг 1:1 (соя:шоли) тизимида ўтмишдош экин соядан сўнг шолининг “Искандар” навини асосий экин сифатида етиштиришда минерал ўғитларнинг Н100 П120 К100 кг/га меъёрда қўллаш технологияси Ўртачирчиқ туманидаги “Шоли Инвест Агро” фермер хўжалигининг 4,0 гектар, “Жамшид Жавлон Агро” фермер хўжалигининг 5,0 гектар майдонида амалиётга жорий этилган (Қишлоқ хўжалигида билим ва инновациялар миллий марказининг 2026 йил 28-январдаги №05/05-03-38-сон маълумотномаси). Натижада, шолининг “Искандар” навидан 72,5-75,6 с/га дон ҳосили олиниб, ўғициз назорат вариантига нисбатан 21,8-24,1 с/га миқдорида қўшимча дон ҳосили олишни таъминланган ва рентабеллик даражаси назорат вариантига нисбатан 49,8-52,4 % га юқори бўлган;
ўтмишдош экин соядан сўнг шоли етиштиришда минерал ўғитларнинг Н150 П120 К100 кг/га меъёрда қўллаш технологияси Шоличилик илмий-тадқиқот институтининг 5,5 гектар майдонида амалиётга жорий этилган (Қишлоқ хўжалигида билим ва инновациялар миллий марказининг 2026 йил 28-январдаги №05/05-03-38-сон маълумотномаси). Натижада, шолидан 71,0-74,2 с/га дон ҳосили олиниб, ўғициз назорат вариантига нисбатан 20,3-22,7 с/га миқдорида қўшимча дон ҳосили олишни таъминланган ва назорат вариантига нисбатан 42,3-44,8 % юқори рентабеллик даражасига эришилган.