Калонова Мухаббатхон Оқилхон қизининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Полисахаридлар асосидаги доксорубицин ва гемситабин биоконюгатларининг ўсмага қарши самарадорлигининг молекуляр-биокимёвий жиҳатлари”, 03.00.01 – Биокимё (биология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2026.3PhD/B1894.
Илмий раҳбар: Тагаялиева Нигора Абдунабиевна биология фанлари номзоди, катта илмий ходим.
Диссертация бажарилган муассаса номи: ЎзР ФА Биоорганик кимё институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Ўзбекистон Миллий университети Биофизика ва биокимё институти, DSc.03/2025.27.12.B.01.14.М.
Расмий оппонентлар: Далимова Сурайё Нугмановна биология фанлари доктори, профессор; Шахмурова Гулнара Абдуллаевна биология фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Тошкент фармацевтика институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: олигогалактоманнан ва гиалурон кислотаси асосидаги доксорубицин ва гемситабин биоконъюгатларининг ўсмага қарши самарадорлиги ва хавфсизлигининг молекуляр-биокимёвий жиҳатларини экспериментал аниқлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
биринчи марта олигогалактоманнан (ОГМ) ва гиалурон кислотаси (ҲА) асосидаги доксорубицин ва гемситабин биоконъюгатларининг ўсмага қарши самарадорлигининг молекуляр-биологик жиҳатларини тавсифловчи янги экспериментал маълумотлар олинди. Доксорубицин ва гемситабиннинг ҲА ва ОГМ билан конъюгацияси уларнинг биологик таъсир хусусиятларини сезиларли даражада ўзгартириши аниқланди. Ин витро шароитида ҲеЛа, Акатон ва C127 ўсма ҳужайраларига нисбатан полисахаридларнинг ситотокциклиги пастроқ экани аниқланган;
ҲА-ДОХ ва ОГМ-ДОХ биоконъюгатлари ин виво шароитида, таркибидаги ўсмага қарши препаратлар миқдори анча кам бўлишига қарамай, юқорироқ ўсмага қарши самарадорлик намоён этди. Ин виво шароитида Эрлич аденокарциномаси трансплантация қилинган сичқонларда ҲА-ДОХ ва ОГМ-ДОХ биоконъюгатлари учун терапевтик индексларнинг (ТИ50) мос равишда 138,8 ва 126,4 га тенг юқори қийматлари аниқланди, доксорубицин учун эса ТИ50=12 ни ташкил этган;
биоконъюгатларнинг сурункали ва умумий токциклиги, шунингдек, генотоксик фаоллиги сезиларли даражада камайиши аниқланган;
биринчи марта флуоресцент визуализация ёрдамида ОГМ-ДОХ нинг тизимли тақсимланиш хусусиятлари тавсифланди ва унинг ўсма тўқимасига етиб бориши ҳамда унда тўпланиш қобилияти тасдиқланган;
молекуляр моделлаштириш усули ёрдамида галактоманнан олигомерининг Гал-3 билан юқори аффин ўзаро таъсир қилиш потенсиал қобилияти асосланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Полисахаридлар асосидаги доксорубицин ва гемситабин биоконюгатларининг ўсмага қарши самарадорлигининг молекуляр-биокимёвий жиҳатлари бўйича олинган илмий натижалар асосида:
полисахаридлар асосидаги доксорубицин ва гемситабин биоконюгатлари бўйича олинган илмий натижалар Хитой Фанлар академиясининг Марказий Осиё дори воситаларини ишлаб чиқиш ва тадқиқ этиш маркази лойиҳалари амалиётига биоконъюгатларнинг биологик ва ўсмага қарши хусусиятларини баҳолаш учун жорий қилинган (Хитой Фанлар академиясининг Шинжон физикаси ва кимёси техника институтининг 2026 йил 21 сентябрдаги маълумотномаси). Натижада, биоконъюгатларнинг генотоксик таъсирини аниқлаш ҳамда эркин дори воситаларига нисбатан хавфсизлигини ўрганиш имконини берган;
галактоманнан ва гиалурон кислотаси асосидаги доксорубицин биоконъюгатларини ин витро ва ин виво шароитларида ситотоксик фаоллиги, биокимёвий хусусиятлари ҳамда генотоксик таъсирини ўрганиш бўйича олинган илмий натижалар Биоорганик кимё институтининг «Юқори хавфсизлик профилига эга, узоқ муддатли таъсир кўрсатувчи дори воситаларини наноструктурали ташувчилар асосида нишонли етказиб бериш технологиясини ишлаб чиқиш» (№ ПЗ-2021022512) мавзусидаги амалий лойиҳа (2022–2024) доирасида ўсмага қарши бирикмаларнинг биологик ва ситостатик фаоллигини аниқлашда фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Фанлар академиясининг 2026 йил 22-сентябрдаги 4/1255-2664-сон маълумотномаси). Натижада, экспериментал ўсма моделларида терапевтик самарадорлиги ва хавфсизлигини баҳолаш имконини берган.
