Чўлиев Тоҳиржон Абдуллоевичнинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “С60 супрамолекуляр наноструктураларини шакллантириш ва тадқиқ қилиш”, 01.04.05 – Оптика (физика-математика фанлари).
    Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.4.PhD/FM1389
Илмий раҳбар: Махманов Урол Кудратович, физика-математика фанлари доктори, профессор.
    Диссертация бажарилган муассаса номи: Гулистон давлат университети ҳамда У.А. Арифов номидаги Ион-плазма ва лазер технологиялари институти.
    ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Ион-плазма ва лазер технологиялари институти, DSc.05/2025.27.12.FM/Т.09.01.
    Расмий оппонентлар: ф-.м.ф.д., кат.и.х. Тажибаев Илхомжон Иброхимжонович; ф.-м.ф.д., доц. Абсанов Ахмад Абдусатторович
    Етакчи ташкилот: Чирчиқ давлат педагогика университети.
    Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади:
C60 фуллерен молекулаларининг икки ва уч компонентли эритувчилардаги агрегациявий ва структуравий ҳолати ўзгаришлари омилларини аниқлаш, улар асосида супрамолекуляр наноструктуралар шакллантириш ҳамда уларнинг морфологик параметрларини бошқаришнинг самарали усулларини топишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
    C60 фуллереннинг ксилол/гексан бинар эритувчиларида консентрация ва гексан улуши наноагрегатланиш жараёнини бошқарувчи асосий омиллар экани аниқланди. C60 консентрацияси ошиши билан нанокластерлар тақсимланиши йирикроқ гидродинамик ўлчамлар соҳасига силжиб, кўп босқичли иерархик супрамолекуляр агрегатланиш содир бўлиши, гексан улушининг ортиши эса нанокластерлар сиртида солват-қобиқ ва электростатик барқарорлашувни кучайтириши ҳисобига эритманинг коллоид барқарорлиги давомийлигини ошириши аниқланди;
    C60/НМП/сув тизимида сув улуши C60 молекулаларининг оптик жавоби ва нанокластерланиш ҳолатини бошқарувчи муҳим омил экани аниқланди. Сув қўшилиши натижасида ютилиш спектрида батохром силжиш ва гиперхром эффект пайдо бўлиб, C60 оптик хоссаларининг НМП–сув муҳити таркибига юқори сезгирлиги тасдиқланди. Шу билан бирга, сув улушининг ортиши йирик супрамолекуляр агрегатларнинг қайта ташкилланиши ва кичик, нисбатан барқарор нанокластерларга ажралишига олиб келиши кўрсатилди; 
C60/ксилол/этанол ва C60/ксилол/этанол/сув кўп компонентли эритмаларида оптик ютилиш кинетикаси асосида фуллерен молекулаларининг вақтга боғлиқ ўз-ўзидан ташкилланиш ва наноагрегатланиш механизми аниқланди. Эритма таркиби ва сақлаш вақти C60 дисперс структураларининг шаклланиш динамикасини белгилаши, сув иштирокида эса молекулалараро C60–C60 ўзаро таъсирлари фаоллашиб, наноагрегатларнинг барқарорлашиш жараёни тезлашиши кўрсатилди;
C60/ксилол/этанол/сув кўп компонентли эритмаларида сув улуши наноагрегатланишнинг бошланиш вақти, ўсиш кинетикаси ва якуний морфометрик параметрларини белгиловчи ҳал қилувчи омил экани аниқланди. Сув миқдорининг ортиши C60 молекулаларининг нуклеасия ва ўз-ўзидан ташкилланиш жараёнларини фаоллаштириб, наноагрегатлар шаклланишини тезлаштиради, бу эса эритувчи компонентларининг ҳажмий нисбатини бошқариш орқали C60 дисперс структураларининг ҳосил бўлиш динамикаси ва гидродинамик ўлчамларини мақсадли назорат қилиш мумкинлигини кўсатади; 
-    илк бор суюқлик-суюқлик интерфейсида чўктириш (ЛЛИП) усули ёрдамида бир ўлчовли фуллерен нановискерлар (C60НW)нинг дастлабки шаклланишини, уларнинг морфологиясини, кристалл фазасини ва тартибини бошқаришда эритувчи танлови (ксилол/ИПА ва хлорбензол/ИПА муҳитида) асосий мезон эканлиги аниқланди; 
илк бор C60/Аг/ксилол/этанол эритмаларда (Аг нинг кичик консентрсцияларида) ҳамда C60-Аг нанокомпозитида сирт плазмон резонанси (СПР) хусусиятлари оптик, морфологик ва термик жиҳатдан ўрганилиб, хусусан C60-Аг нанокомпозитида хона ҳароратидан 120 °C гача интервалда СПР пикидаги мусбат ва манфий силжишлар электрон диффузия, интерфейс заряд алмашинувидаги ўзгаришлар ва қатламдаги наноагрегатлар қайта тақсимланиши ҳисобига юз бериши аниқланди.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. C60 фуллерен молекулаларининг икки ва уч компонентли эритувчилардаги ҳолати ўзгаришларнинг физикавий омилларини аниқлаш, улар асосида супрамолекуляр наноструктуралар шакллантириш ва морфологик параметрларини тадқиқ қилиш натижаларига кўра: 
C60/ксилол/этанол/сув кўп компонентли эритмаларда С60 нинг паст консентрацияларда содир бўладиган ўз-ўзидан ташкилланиш жараёнларининг барқарорлиги ва динамикаси тизимли ўрганиш натижасида олинган диссертация иши натижаларининг экспериментал қисми ва методларидан Хитой миллий табиий фанлар жамғармаси томонидан қўллаб-қувватланган № 12074187 лойиҳа доирасида фойдаланилган (Хитой, Нанкин фан ва технологиялар университети, Нанкин шаҳри, 2025 йил 11 ноябрдаги хат). Олинган натижалардан фойдаланиш кўп компонентли эритувчиларда наноўлчамли тузилмаларнинг ҳосил бўлиш кинетикаси ва морфологиясини самарали бошқариш имконини берган;
фуллерен нановискерларнинг дастлабки шаклланишини, уларнинг морфологиясини, кристалл фазасини ва тартибини бошқаришда эритувчиларни танлаш орқали амалга оширишнинг, шунингдек C60-Аг нанокомпозитида турли ҳароратлардаги СПР хусусиятларидаги ўзгаришларнинг аниқланган қонуниятлари 2022-2024-йиллар давомида бажарилган АЛ-202110191-сонли “Ўтказувчи биополимерлар сианбактериялар асосидаги биологик фотовалтаикларда фотосинтез ва респератор тизимлар орқали водород ва фототокни ишлаб чиқиш” мавзусидаги лойиҳа илмий-техникавий вазифаларини бажаришда тадбиқ этилган (Ўзбекистон Миллий университети ректорининг 2025-йил 28-ноябрдаги 01/11-28800-сонли маълумотномаси). Илмий натижалардан фойдаланиш орқали диасетат селлулоза асосида нанотолалар синтез қилиш, бу жараёнда дисперс фаза кристаллитларининг ўлчамлари, термодинамик параметрлари, сорбсия хусусиятлари ва структуравий ўзгаришларни баҳолаш ҳамда диасетат селлулоза полимери билан стабилизация қилинган ўтказувчи нанозаррачаларини ўз ичига олган комплекс материалларни самарали яратиш имконини берган.

Yangiliklarga obuna bo‘lish