Қаюмов Бобир Собировичнинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Озуқавий спирт ишлаб чиқаришда бижғиш жараёнини биокаталитик асосда такомиллаштириш” 02.00.17 - Қишлоқ хўжалик ва озиқ-овқат маҳсулотларига ишлов бериш, сақлаш ҳамда қайта ишлаш технологиялари ва биотехнологиялари (техника фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам:B2024.3.PhD/Т4851.
Илмий раҳбар: Хасанов Хасан Турсунович, биология фанлари номзоди, доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент кимё-технология институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассасалар номи, ИК рақами: Тошкент кимё-технология институти, DSc.03/2025.27.12.Т.42.01.
Расмий оппонентлар: Исабаев Исмоил Бободжанович, техника фанлари доктори, профессор; Мирзарахмедова Дилбар Тўхтамуродовна, техника фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот номи: “Тошкентвино” комбинати АЖ.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: донли хомашёлардан озуқавий спирт ишлаб чиқаришда липолитик ферментларни қўллаб пишириш ва бижғитиш жараёнларини такомиллаштиришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
Аспергиллиус нигер замбуруғи липазаси ва гуруч қипиғининг амилолитик ва липолитик ферментларини спирт ишлаб чиқариш жараёнида қўлланилганда, ҳосил бўладиган иккиламчи маҳсулотларнинг камайиши аниқланган;
ачитманинг кимёвий таркибига липолитик ферментларнинг таъсири аниқланиб, ҳосил бўлган спирт миқдори 0,05 % га ошиши, спирт дистиллятидаги алдегидлар 30 % га, сивуха мойлари 8 % га камайиши исботланган;
липолитик ферментлар билан ишлов берилган ачитмадан олинган ректификатланган спирт таркибидаги алдегидлар миқдори 0,2512 дан 0,2408 мг/л гача, сивуха мойлари 1,3887 дан 1,056 мг/л гача ва эфирлар 0,0179 дан 0,0159 мг/л гача камайиши аниқланган;
спиртларни ректификациялаш жараёнида хом спиртга иммобиланган липолитик ферментлар билан ишлов берилганда хом спиртдаги эфирлар миқдори 1,6292 мг/л дан 79,647 мг/л гача ошиши, сивуха мойлари 935,5784 мг/л дан 393,947 мг/л гача камайиши ва натижада олинаётган озиқавий спиртнинг хавфсизлиги ошиши аниқланган;
липолитик ферментларни қўллаб маҳаллий донли хомашёлардан озиқавий спирт ишлаб чиқаришнинг пишириш ва бижғитиш жараёнлари такомиллаштирилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Озуқавий спирт ишлаб чиқаришда бижғиш жараёнини биокаталитик асосда такомиллаштириш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
спиртли бижғиш жараёнига липаза ферментини таъсир эттириб, озуқавий этил спирт олиш технологияси «Биокимё» АЖ да амалиётга жорий этилган («Ўзбекистон Республикаси қишлоқ хўжалиги вазирлиги Қишлоқ хўжалигида билим ва инновасиялар миллий маркази»нинг 2026 йил 28-январидаги 05/06-04-101-сон маълумотномаси). Натижада, бражкадан таркибидаги эфирлар 8-10 % га кўп, алдегид ва сивуш мойлари миқдори 50 ҳамда 14,18 % га кам бўлган хайдаб олинган ҳом спирт ишлаб чиқариш имконини берган;
спиртли бижғиш жараёнига липаза ферментини таъсир эттириб, озуқавий этил спирт олиш технологияси «Андижон Биокимё» АЖ да амалиётга жорий этилган («Ўзбекистон Республикаси қишлоқ хўжалиги вазирлиги Қишлоқ хўжалигида билим ва инновасиялар миллий маркази» нинг 2026 йил 28-январдаги 05/06-04-101-сон маълумотномаси). Натижада, бижғиш жараёнида қандлаштирилган сусла массасига нисбатан 0,02 % липаза ферментини қўшиб, бижғиш жараёнини 30 - 32 0C ҳароратларда 72 соат давом этириш имконини берган.