Бобожонов Шоҳбоз Абдисодиқ ўғлининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Метаболик синдроми бўлган ёшларда бош мия перфузиясининг хусусиятлари», 14.00.13 – Неврология (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: Б2024.2.PhD/Tib4562.
Илмий раҳбар: Гайбиев Акмал Аҳмаджонович, тиббиёт фанлари доктори, доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Самарқанд давлат тиббиёт университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Самарқанд давлат тиббиёт университети, DSc.06/2025.27.12.Tib.17.03.
Расмий оппонентлар: Хакимова Соҳиба Зиядуллаевна, тиббиёт фанлари доктори (DSc); Мурадов Фахмитдин Хайритдинович, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Озарбайжон тиббиёт университети (Озарбайжон Республикаси).
Диссертация йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: мия перфузияси, сереброваскуляр захира ва когнитив ҳолатни миқдорий баҳолаш асосида метаболик синдромга эга ёш шахсларда сереброваскуляр ва когнитив бузилишларни эрта ташхислаш ва прогнозлашни такомиллаштиришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
ёш шахсларда метаболик синдромда серебрал гипоперфузиянинг фенотипик ўзига хослиги инсулинорезистент фенотипда оқ модда перфузияси 24,7% га камайиб, пўстлоқ етишмовчилигидан (19,1%) 5,6 фоиз пунктга илгарилаб бориши, гипертензив фенотипда эса оқ модда қон оқими пўстлоқ перфузияси аллақачон камайган ҳолда назорат даражасида (47,3 мл/100 г/мин) сақланиши исботланган;
перфузион етишмовчиликнинг олд-орқа градиенти пешона бўлакларида максимум (−21,3%) ва миячада минимум (−13,5%) билан миқдорий таърифланган, шунингдек пўстлоқ перфузиясининг Интернатионал Диабетес Федератион мезонлари сонига чизиқли боғлиқлиги ҳар бир қўшимча компонентга −3,9 мл/100 г/мин қиялик (тренд п<0,001) коеффициенти билан аниқланган;
мия моддасининг сақланган структураси ва шаклланган перфузион етишмовчилик ўртасидаги диссоциация кўрсатилган: беморларнинг 69,5% ида оқ модда гиперинтенсивлиги йўқ, шу билан бирга ўша кичик гуруҳда пўстлоқ перфузияси назоратдаги 55,0±5,2 мл/100 г/мин га қарши 49,8±7,2 мл/100 г/мин ни, яʼни 9,5% паст ташкил этгани аниқланган;
перфузион бузилишларнинг қайтарлигида сереброваскуляр захиранинг ҳал қилувчи роли коррексияга жавоб берганлар нафасни ушлаб туриш дастлабки индекси 0,81±0,20 билан жавоб бермаганлардаги 0,69±0,21 дан фарқ қилгани (п=0,018), перфузиянинг дастлабки даражаси бўйича фарқлар бўлмаган ҳолда (п=0,112) исботланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Метаболик синдроми бўлган ёшларда бош мия перфузиясининг хусусиятларини ўрганиш ва сереброваскуляр ҳамда когнитив бузилишларни эрта ташхислашни такомиллаштириш бўйича олиб борилган илмий-тадқиқот натижалари асосида (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 2026 йил 29 апрелдаги 7-сон маълумотномаси):
биринчи илмий янгилик: ёш шахсларда метаболик синдромда серебрал гипоперфузиянинг фенотипик ўзига хослиги инсулинорезистент фенотипда оқ модда перфузияси 24,7% га камайиб, пўстлоқ етишмовчилигидан (19,1%) 5,6 фоиз пунктга илгарилаб бориши, гипертензив фенотипда эса оқ модда қон оқими пўстлоқ перфузияси аллақачон камайган ҳолда назорат даражасида (47,3 мл/100 г/мин) сақланиши исботланган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши. Натижалар Қашқадарё вилоят кўп тармоқли тиббиёт маркази ва Навоий вилоят кўп тармоқли тиббиёт марказларининг неврология бўлимлари амалиётига жорий этилган. Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги: гипоперфузиянинг фенотипик ўзига хослигини аниқлаш метаболик синдромнинг турли вариантларига эга ёш беморларда мия тузилмаларининг жалб этилиш тартибини олдиндан белгилаш имконини беради; инсулинорезистент фенотипли шахсларни устувор кузатувга олиш эрта когнитив етишмовчиликнинг олдини олишга хизмат қилади ва аҳолининг меҳнатга лаёқатли қатламида ҳаёт сифатини сақлашни таъминлайди. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги: фенотипга мос мақсадли текшириш универсал скрининг ўрнига қўлланилиб, қиммат нейровизуализация тадқиқотларига бўлган эҳтиёжни камайтиради ҳамда эрта босқичда аниқланган бузилишларни дори-дармонсиз коррексия билан бартараф этиш ҳисобига ҳар бир бемор учун кейинги даволаш харажатларини сезиларли қисқартиради. Хулоса: серебрал гипоперфузиянинг фенотипик ўзига хослигини исботлаш метаболик синдромда сереброваскуляр етишмовчилик шаклланиши механизмлари ҳақидаги тасаввурларни кенгайтиради ва текширув тактикасини индивидуаллаштиради.
иккинчи илмий янгилик: перфузион етишмовчиликнинг олд-орқа градиенти пешона бўлакларида максимум (−21,3%) ва миячада минимум (−13,5%) билан миқдорий таърифланган, шунингдек пўстлоқ перфузиясининг Интернатионал Диабетес Федератион мезонлари сонига чизиқли боғлиқлиги ҳар бир қўшимча компонентга −3,9 мл/100 г/мин қиялик (тренд п<0,001) коеффициенти билан аниқланган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши. Натижалар Қашқадарё вилоят кўп тармоқли тиббиёт маркази ва Навоий вилоят кўп тармоқли тиббиёт марказларининг неврология бўлимлари амалиётига жорий этилган. Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги: метаболик синдром компонентлари сони билан перфузия даражаси ўртасидаги чизиқли боғлиқликнинг аниқланиши беморга унинг метаболик ҳолатини тузатишнинг мия қон айланишига бевосита таъсирини обектив тушунтириш имконини беради; бу эса беморларнинг профилактик тавсияларга риоя қилиш даражасини оширади ва соғлом турмуш тарзига ўтиш мотивациясини мустаҳкамлайди. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги: ҳар бир метаболик компонентнинг перфузияга миқдорий ҳиссасини билиш профилактик чора-тадбирларни энг самарали йўналишга қаратиш имконини беради, натижада узоқ муддатли сереброваскуляр асоратларни даволаш харажатлари камаяди. Хулоса: перфузион етишмовчиликнинг миқдорий таърифланиши метаболик бузилишларнинг мия қон айланишига таъсирини обектив баҳолаш ва профилактикани асослаш учун мезон яратди.
учинчи илмий янгилик: мия моддасининг сақланган структураси ва шаклланган перфузион етишмовчилик ўртасидаги диссоциация кўрсатилган: беморларнинг 69,5% ида оқ модда гиперинтенсивлиги йўқ, шу билан бирга ўша кичик гуруҳда пўстлоқ перфузияси назоратдаги 55,0±5,2 мл/100 г/мин га қарши 49,8±7,2 мл/100 г/мин ни, яʼни 9,5% паст ташкил этгани аниқланган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши. Натижалар Қашқадарё вилоят кўп тармоқли тиббиёт маркази ва Навоий вилоят кўп тармоқли тиббиёт марказларининг неврология бўлимлари амалиётига жорий этилган. Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги: структуравий ўзгаришлар юзага келмасдан олдин перфузион етишмовчиликнинг аниқланиши доклиник ташхислаш ойнаси мавжудлигини исботлайди, унинг чегараларида шикастланиш қайтар ҳисобланади; стандарт магнит-резонанс томография асосида «патология йўқ» деган хулоса олган ёш беморларда ҳақиқий бузилишнинг ўз вақтида аниқланиши ногиронланишнинг олдини олишга хизмат қилади. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги: доклиник босқичда аниқланган бузилишларни дори-дармонсиз коррексия билан бартараф этиш кейинчалик зарур бўладиган узоқ муддатли дори терапияси ва реабилитация харажатларини бартараф этади, такрорий текширувлар ва асоссиз мурожаатлар сони камаяди. Хулоса: структуравий ва перфузион ўзгаришлар ўртасидаги диссоциацияни аниқлаш доклиник ташхислаш ойнаси мавжудлигини асослаб берди ва эрта аралашув учун имконият яратди.
тўртинчи илмий янгилик: перфузион бузилишларнинг қайтарлигида сереброваскуляр захиранинг ҳал қилувчи роли коррексияга жавоб берганлар нафасни ушлаб туриш дастлабки индекси 0,81±0,20 билан жавоб бермаганлардаги 0,69±0,21 дан фарқ қилгани (п=0,018), перфузиянинг дастлабки даражаси бўйича фарқлар бўлмаган ҳолда (п=0,112) исботланган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши. Натижалар Қашқадарё вилоят кўп тармоқли тиббиёт маркази ва Навоий вилоят кўп тармоқли тиббиёт марказларининг неврология бўлимлари амалиётига жорий этилган. Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги: сереброваскуляр захира кўрсаткичи асосида коррексияга жавоб берадиган беморларни олдиндан ажратиш даволаш тактикасини индивидуаллаштиради; дори-дармонсиз дастурга 80% ва ундан юқори риоя қилганларда пўстлоқ перфузияси 4,8±2,3 мл/100 г/мин га ортди, П300 латентлиги 14±9 мс га қисқарди ва МоCА балли 1,5±1,0 га ошди, бу беморларнинг когнитив фаоллиги ва меҳнат унумдорлигининг тикланишини таъминлайди. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги: захира кўрсаткичига кўра беморларни ажратиш самарасиз даволаш босқичларини бартараф этади ва ресурсларни жавоб бериш эҳтимоли юқори гуруҳга йўналтиради; дори-дармонсиз коррексиянинг устуворлиги доимий дори терапияси харажатларини камайтиради. Хулоса: сереброваскуляр захирани баҳолаш перфузион бузилишларнинг қайтарлигини прогнозлаш ва коррексия дастурини асосли танлаш имконини берди.