Юсупова Камола Қобилжон қизининг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи): Реклама матнларида фонетик-график ва лексик-грамматик бирликларнинг экспрессив хусусиятлари, 10.00.01 – Ўзбек тили (филология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2024.2.DSc/Fil788.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Ўзбек тили, адабиёти ва фолклори институти.
Илмий раҳбар: Маҳмудов Низомиддин Мамадалиевич, филология фанлари доктори, профессор.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: ЎзР ФА Ўзбек тили, адабиёти ва фолклори институти, DSc 05/2025.27.12 Fil.15.03 рақамли Илмий кенгаш.
Расмий оппонентлар: А.Ўразбоев, филология фанлари доктори, профессор; М.Умурзоқова, филология фанлари доктори, доцент; Ш.Усмонова, филология фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Фарғона давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади ўзбек реклама матнларининг лингвопрагматик, когнитив ва психолингвистик хусусиятларини яхлит тизим сифатида монографик тадқиқ этиш, реклама дискурсида экспрессив фонетик-график, лексик ва грамматик воситаларнинг истеъмолчи руҳиятига таъсир этиш механизмларини очиб бериш ҳамда ўзбек реклама тилининг эколингвистик параметрларини белгилашдан иборат.
III. Тадқиқотининг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
реклама матни ва реклама дискурсининг прагма-когнитив ҳамда психолингвистик табиати чегараланиб, экспрессив воситаларнинг анъанавий лингво-структурал таснифидан фарқли равишда янги прагма-когнитив таснифи ишлаб чиқилган;
ўзбек реклама дискурсида фонетик ва график воситаларнинг мақсадли аудиторияга (жумладан, гендер ва ижтимоий гуруҳларга) йўналтирилган визуал-лингвистик таъсир кодлари очиб берилган;
лексик сатҳда неологизм ва окказионализмлар, троплар, шунингдек, топоним ва прагматонимларнинг “иллокутив алдов” ва “лисоний-ҳудудий таъсирлантирш” воситаси сифатидаги когнитив функсиялари ҳамда чегараланган лексиканинг интимизация ҳосил қилишдаги ўрни далилланган;
грамматик сатҳда аффиксларнинг субектив-баҳоловчи ва харидор онгостига таъсир қилувчи хусусиятлари, шунингдек, шарт, ижро майллари ва учинчи шахс орқали императивликнинг юмшатиб берилиши (ўзбекона андиша прагматикаси) очиб берилган;
реклама тилидаги меъёрдан оғишлар эколингвистика ва танқидий дискурс-таҳлил нуқтайи назаридан баҳоланиб, ўзбек тилшунослигида илк бор “лисоний химера” ва “лисоний иммунитет” консепсиялари реклама дискурси асосида илмий истеъмолга киритилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Реклама матнларида фонетик-график ва лексик-грамматик бирликларнинг экспрессив хусусиятларини тадқиқ этиш, хусусан, реклама дискурсининг прагма-когнитив табиати, тил бирликларининг коммуникатив таъсирчанлиги ҳамда эколингвистик хусусиятлари бўйича олинган илмий натижалар асосида:
реклама матнларидаги фонетик-график ҳамда лексик-грамматик воситаларнинг экспрессив-прагматик имкониятлари, тил бирликларининг коммуникатив таъсирчанлиги ва лингвоекологик хусусиятларига оид ишлаб чиқилган илмий хулоса ҳамда тавсиялардан Ўзбекистон Республикаси Фанлар академиясида 2024–2025-йилларда бажарилган АЛ-662204328 рақамли “Спорт терминларининг ўзбек тилидаги изоҳли луғатини тузиш ва нашр қилиш (луғатнинг мобил иловаси ва веб-сайтини яратиш)” мавзусидаги амалий лойиҳада фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Фанлар академиясининг 2026-йил 30-июлдаги 3/1255-2170-сон маълумотномаси). Натижада спорт терминлари изоҳли луғати мақолаларини илмий-услубий жиҳатдан такомиллаштиришга, термин изоҳларининг аниқлиги, тушунарлилиги ва коммуникатив самарадорлигини оширишга, шунингдек, луғатнинг илмий-методик асосларини бойитишга эришилган;
сўз ясалиши жараёнида ҳосил бўладиган тил бирликларининг реклама дискурсида эмоционал-экспрессив мазмун касб этиши, баҳоловчи семантикаси ҳамда прагматик вазифаларини тавсифлаш, деривацион бирликларнинг экспрессив имкониятларини ёритишда фонетик-график воситалар, экспрессив аффикслар, баҳоловчи лексик бирликлар ҳамда грамматик шаклларнинг функсионал-семантик хусусиятлари бўйича ишлаб чиқилган илмий-назарий хулосалардан Ўзбекистон Республикаси Фанлар Академияси Қорақалпоғистон бўлими Қорақалпоқ гуманитар фанлар илмий-тадқиқот институтида 2024–2025-йилларда амалга оширилган “Ҳозирги қорақалпоқ тилидаги сўз ясалиш тизимининг назарий асослари” мавзусидаги фундаментал лойиҳада фойдаланилган (Қорақалпоқ гуманитар фанлар илмий-тадқиқот институтининг 2026-йил 27-июлдаги 352/1-сон маълумотномаси). Натижада реклама дискурсида фонетик-график ҳамда лексик-грамматик воситаларнинг экспрессив-прагматик салоҳиятини ҳисобга олиш зарурлиги илмий жиҳатдан асосланган;
реклама матнларининг таъсирчанлигини ошириш, уларни ихчам, равон ва эсда қоларли шаклда тузиш, фонетик уйғунлик, такрор, аллитерация, баҳоловчи сўзлар ҳамда бошқа экспрессив тил воситаларидан ўринли фойдаланиш бўйича берилган тавсиялардан “Ренессанс ТВ” телеканалида эфирга узатиладиган “Заргаршоп” тижорий кўрсатувининг маҳсулот тақдимотлари, реклама матнлари, эфир анонслари ва промо роликларини тайёрлаш, шунингдек, “Ренессанс минбари” кўрсатувининг эфиролди анонслари ва телеканалнинг ижтимоий роликлари матнларини тайёрлаш ҳамда таҳрир қилиш жараёнида фойдаланилган (“Ренессанс ТВ” телеканалининг 2026-йил 3-августдаги 112/2026-сон маълумотномаси). Натижада телеканалда тайёрланаётган реклама маҳсулотларининг матний сифати, таъсирчанлиги ва аудитория учун жозибадорлиги оширилишига ҳамда матнларнинг мазмунан аниқ, услубан равон ва томошабин хотирасида яхши сақланадиган шаклда тайёрланишига эришилган.
реклама матнларининг экспрессивлигини ошириш, аудитория эътиборини жалб этувчи воситалардан мақсадли фойдаланиш, реклама мазмунига мос шрифт ва график ечимларни танлаш, рангларнинг психологик таъсиридан самарали фойдаланиш, реклама амалиётида оммавий истеъмолчи учун тушунарли ва фаол қўлланиладиган ўзлашма бирликлар ҳамда халқаро маркетинг терминларини коммуникатив мақсадга мувофиқ қўллашга оид тавсиялардан “ФИДО студио” реклама агентлигининг мамлакатимизда фаолият юритувчи йирик банклардан бири - “Ҳамкорбанк” АТБ учун ишлаб чиқилган реклама кампаниялари, видеороликлар, рақамли реклама материаллари, ижтимоий тармоқлар учун реклама постлари ва промо матнларини яратиш ҳамда таҳрир қилиш жараёнида фойдаланилган (“ФИДО студио” реклама агентлигининг 2026-йил 3-августдаги 19/26-08-сон маълумотномаси). Натижада агентлик фаолиятида реклама матнларини яратиш ва таҳрир қилиш жараёни янада такомиллаштирилиб, реклама кампанияларининг умумий самарадорлиги сезиларли даражада ошган.
