Жураева Дилсора Нуриддиновнанинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I.Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Тригеминал невралгия ривожланишининг клиник-неврологик, нейрофизиологик, иммуногенетик механизмлари ва даволашни оптималлаштириш» 14.00.13 – Неврология (тиббиёт фанлари). 
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2024.4.DSc/Tib1174.
Илмий раҳбар: Ходжиева Дилбар Таджиевна, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Бухоро давлат тиббиёт университети
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Бухоро давлат тиббиёт институти, DSc.06/2025.27.12.Tib.05.02. 
Расмий оппонентлар: Джурабекова Азиза Тахировна, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Аликулова Нигора Абдуқодировна, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Раимова Малика Мухамеджановна, тиббиёт фанлари доктори, профессор. 
Етакчи ташкилот: Қозоғистон давлат тиббиёт университети.
Диссертация йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: тригеминал невралгия билан оғриган  беморларда касаллик ривожланишининг клиник-неврологик, нейрофизиологик  хусусиятлари, иммуногенетик омилларнинг ролини ўрганиш, олинган натижаларга асосланиб    даволашни такомиллаштиришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
тригеминал невралгия билан оғриган беморларда касаликнинг типик шаклида 9-10 балли энг кучли оғриқлар атипик шаклига нисбатан кучлироқ намоён бўлиши, психоэмоционал зўриқиш, стресс даражаси эса касалликнинг доимий оғриқ билан кечувчи атипик шаклида  юқорироқ бўлиши исботланган;
тригеминал невралгиянинг типик ва атипик шакилларида қон зардобидаги IL-4, IL-6, IL-17  цитокинларининг концентрацияси ошиши аниқланиб, ушбу цитокинлар касаллик патогенезида нейрояллиғланиш фаоллиги, оғриқ синдроми ифодаланиш даражаси ва клиник кечиш хусусиятларини баҳолашда қўшимча иммунологик маркёрлар сифатида асосланган;
 IL-17 А генининг G-197A полиморфизми тригеминал невралгия ривожланиши билан боғлиқ иммуногенетик омил сифатида баҳоланиб, мутант А аллел ва мутант А/А генотипининг касалликка майилликни аниқлашда прогностик аҳамияти далилланган, шу билан бирга  IL-6 генининг C-174G полиморфизми тригеминал невралгия ривожланиши билан боғлиқ иммуногенетик омил сифатида баҳоланиб, мутант С аллел ва мутант С/С генотипининг касалликка мойилликни аниқлашда прогностик аҳамияти асосланган, 
 PPARGC1A генининг (Glu 482Ser) полиморфизми, тригеминал невралгия ривожланишида муҳим рол ўйнаши статистик таҳлиллар орқали кўрсатилиб,  мутант Ser аллели ва мутант Ser/Ser гомозигота генотиплари касалланиш эҳтимолини ошириши исботланган, тригеминал невралгия ривожланишида F2 генининг полиморф маркери (20210 G/A) аҳамияти йўқлиги аниқланган;
тригеминал невралгиянинг типик ва атипик шаклларида ЭНМГ кўрсаткичлари асосида уч шохли нервда миелинопатик ва аксонопатик ўзгаришларнинг фарқли намоён бўлиши аниқланиб, ЭНМГ натижаларини касаллик кечишини баҳолаш ва даволаш тактикасини индивидуал танлашда қўллаш имконияти асосланиб, клиник, иммуногенетик ва  нейрофизиологик кўрсаткичларга таянган дифференциал ташхислаш ва даволаш такомиллаштирилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Бухоро давлат тиббиёт институтининг 2026 йил  9-февралдаги №04/2337-сонли хатига кўра қуйидаги илмий янгилик ва самарадорликларга эришилган: 
биринчи илмий янгилик: тригеминал невралгия билан оғриган беморларда касаликнинг типик шаклида 9-10 балли энг кучли оғриқлар атипик шаклига нисбатан кучлироқ намоён бўлиши, психоэмоционал зўриқиш, стресс даражаси эса касалликнинг доимий оғриқ билан кечувчи атипик шаклида  юқорироқ бўлиши исботланганлиги. Қашқадарё вилоят кўп тармоқли  тиббиёт маркази (2.03.2026 й; буйруқ № 44ICh), Самарканд давлат тиббиёт университети кўп  тармоқли клиникаси (23.02.2026 й; буйруқ № 30а),  Бухоро шаҳар тиббиёт бирлашмаси (10.02.2026 й; №208-2-42-TB/2026) невролог шифокорлар амалиётига татбиқ этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги илмий техник кенгашининг 2026 йил 02 июндаги 09/17-сонли хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: тригеминал невралгия билан оғриган беморларда касалликнинг касалликнинг типик ва атипик клиник шакилларида оғриқ интенсивлиги, хуружлар давомийлиги, оғриқ характери ва психоэмоционал зўриқиш даражаси билан боғлиқ ҳолда комплекс баҳоланиб, касалликга индивидуал ёндашиш орқали касалликнинг ремиссия даврига ўтиш ва профилактика чора тадбирларини ишлаб чиқиш имконини берди. Иқтисодий самарадорлиги: амбулатор-поликлиник хизматга қилинган мурожаатлар бир ойда 6,6 мартадан 4,8 мартага  камайиб, даволашга кетадиган сарф-харажатларни  камайтириш имконини берди. бир нафар бемор кўриги учун врач қабули 40000 сўмни ташкил қилган. Амбулатор шароитда тиббий ёрдам учун 1 нафар беморнинг 1 марта мурожиати учун 40 000  сўм маблағ сарфланса, амбулатор-поликлиник хизматга қилинган мурожаатлар  6,6 мартадан 4,8 мартага  камайганлигини ҳисобласак 6,6х40000-4,8х40000=264-192=72000 сум. 1 нафар бемор учун бюджетдан ташқари тежалган харажатлар 72000 сўм миқдорида иқтисод қилишга эришилган. Хулоса: таклиф қилинган профилактика чора тадбирлари ва беморлардаги психоэмоционал ҳолатни баҳолаш касалликнинг ремиссия даврига ўтиш ҳисобидан бир нафар беморда 72000 сўмга иқтисод қилиш имконини берган.
иккинчи илмий янгилик: тригеминал невралгиянинг типик ва атипик шакилларида қон зардобидаги IL-4, IL-6, IL-17  цитокинларининг концентрацияси ошиши аниқланиб, ушбу цитокинлар касаллик патогенезида нейрояллиғланиш фаоллиги, оғриқ синдроми ифодаланиш даражаси ва клиник кечиш хусусиятларини баҳолашда қўшимча иммунологик маркёрлар сифатида асосланганлиги. Қашқадарё вилоят кўп тармоқли  тиббиёт маркази (2.03.2026 й; буйруқ № 44ICh), Самарканд давлат тиббиёт университети кўп  тармоқли клиникаси (23.02.2026 й; буйруқ № 30а),  Бухоро шаҳар тиббиёт бирлашмаси (10.02.2026 й; №208-2-42-TB/2026) невролог шифокорлар амалиётига татбиқ этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги илмий техник кенгашининг 2026 йил 02 июндаги 09/17-сонли хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: Тригеминал невралгиянинг типик ва атипик шакилларида қон зардобидаги IL-4, IL-6, IL-17  цитокинларининг концентрацияси назорат гуруҳига нисбатан ошиши аниқланиб, ушбу цитокинлар касаллик патогенезида нейрояллиғланиш фаоллиги, оғриқ синдроми ифодаланиш даражаси ва клиник кечиш хусусиятларини баҳолашда қўшимча иммунологик маркёрлар сифатини аниқлаш орқали даволаш алгоритми ишлаб чиқилди, бу эса даво самарадорлигини ошиш имконини берди. Иқтисодий самарадорлиги: 1 нафар бемор амбулатор шароитда 1 марта даволаниши учун  текширувлар билан бирга ҳисабласак ўртача 340000 сўм маблағ сарфлаган. Амбулатор-поликлиник хизматга қилинган мурожаатлар бир ойда 6,6 мартадан 4,8 мартага  камайганлигини инобатга олсак 6,6х340000-4,8х340000=612000 сўмни ташкил қилди. Бир нафар бемор учун бир ойда бюджетдан ташқари тежалган харажатлар 612000 сўмни ташкил қилди. Хулоса: таклиф қилинган IL-4, IL-6, IL-17  концентрацияси аниқлаш орқали тригеминал невралгиянинг ривожланишида IL-4, IL-6, IL-17 муҳим аҳамиятга эга эканлиги ва даволашда алоҳила ёндашув орқали яллиғланиш жараёни камайиб, касалликнинг ремиссия даврига ўтиш ҳисобидан тригеминал невралгияда диагностика ва неврологик ёндашувни сифат жиҳатидан янги босқичга олиб чиқди ва 1 нафар бемор учун бир ойда бюджетдан ташқари харажатлар 612000 сўмни иқтисод қилиш имконини берди.
учинчи илмий янгилик: IL-17 А генининг G-197A полиморфизми тригеминал невралгия ривожланиши билан боғлиқ иммуногенетик омил сифатида баҳоланиб, мутант А аллел ва мутант А/А генотипининг касалликка майилликни аниқлашда прогностик аҳамияти далилланган, шу билан бирга  IL-6 генининг C-174G полиморфизми тригеминал невралгия ривожланиши билан боғлиқ иммуногенетик омил сифатида баҳоланиб, мутант С аллел ва мутант С/С генотипининг касалликка мойилликни аниқлашда прогностик аҳамияти асосланганлиги. Қашқадарё вилоят кўп тармоқли  тиббиёт маркази (2.03.2026 й; буйруқ № 44ICh), Самарканд давлат тиббиёт университети кўп  тармоқли клиникаси (23.02.2026 й; буйруқ № 30а),  Бухоро шаҳар тиббиёт бирлашмаси (10.02.2026 й; №208-2-42-TB/2026) невролог шифокорлар амалиётига татбиқ этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги илмий техник кенгашининг 2026 йил 02 июндаги 09/17-сонли хулосаси).  Ижтимоий самарадорлиги: IL-17 А генининг G-197A полиморфизми тригеминал невралгия ривожланиши билан боғлиқ иммуногенетик омил сифатида баҳоланиб, мутант А аллел ва мутант А/А генотипининг касалликка майилликни аниқлашда прогностик аҳамияти далилланган, шу билан бирга IL-6 генининг C-174G полиморфизми тригеминал невралгия ривожланиши билан боғлиқ иммуногенетик омил сифатида баҳоланиб, мутант С аллел ва мутант С/С генотипининг касалликка мойилликни аниқлашда ва индивидуал даво  муолажаларини олиб бориш орқали беморларнинг ҳаёт сифатини яхшилаш имкони яратилди. Иқтисодий самарадорлиги: 1 нафар беморамбулатор шароитда1 марта даволаниши учун  текширувлар билан бирга ўртача 340000 сўм маблағ сарфлаган. Амбулатор-поликлиник хизматга қилинган қатновларбир ойда 6,6 мартадан 4,8 мартага  камайганлигини инобатга олсак 6,6х340000-4,8х340000=612000 сўмни ташкил қилди. Бир нафар бемор учун бир ойда бюджетдан ташқари тежалган харажатлар 612000 сўмни ташкил қилди. Хулоса: тригеминал невралгияда IL-17 А генини текширув неврологияда диагностика ва неврологик ёндашувни сифат жиҳатидан янги босқичга олиб чиқди ва ИЛ-6 генининг C-174G полиморфизми тригеминал невралгия ривожланишида  С алел ва С/С генотипининг касалликка майилликни аниқлашда прагностик аҳамияти аниқланиб 1 нафар бемор учун бир ойда бюджетдан ташқари харажатлар 612000 сўмни иқтисод қилиш имконини берди.
тўртинчи илмий янгилик: PPARGC1A генининг (Glu 482Ser) полиморфизми, тригеминал невралгия ривожланишида муҳим рол ўйнаши статистик таҳлиллар орқали кўрсатилиб,  мутант Ser аллели ва мутант Ser/Ser гомозигота генотиплари касалланиш эҳтимолини ошириши исботланган, тригеминал невралгия ривожланишида F2 генининг полиморф маркери (20210 G/A) аҳамияти йўқлиги аниқланганлиги. Қашқадарё вилоят кўп тармоқли  тиббиёт маркази (2.03.2026 й; буйруқ № 44ICh), Самарканд давлат тиббиёт университети кўп  тармоқли клиникаси (23.02.2026 й; буйруқ № 30а),  Бухоро шаҳар тиббиёт бирлашмаси (10.02.2026 й; №208-2-42-TB/2026) невролог шифокорлар амалиётига татбиқ этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги илмий техник кенгашининг 2026 йил 02 июндаги 09/17-сонли хулосаси).  Ижтимоий самарадорлиги: PPARGC1A генининг (Glu 482Ser) полиморфизми, тригеминал невралгия ривожланишида муҳим рол ўйнаши статистик таҳлиллар орқали кўрсатилиб,  мутант Ser аллели ва мутант Ser/Ser гомозигота генотиплари касалланиш эҳтимолини ошириши прагностик аҳамияти асосланиб даво тактикасини танлаш имконини яратди. Иқтисодий самарадорлиги: тригеминал невралгия билан касалланган 1 нафат беморнинг 1 марта даволаниши ва текширув учун  ўртача 380000 сўмни ташкил қилган. Амбулатор-поликлиник хизматга қилинган қатновлар бир ойда 6,6 мартадан 4,8 мартага  камайганлигини инобатга олсак 6,6х380000-4,8х380000=684000 сўмни ташкил қилди. Бир нафар бемор учун бир ойда бюджетдан ташқари тежалган харажатлар 684000 сўмни ташкил қилди. Хулоса: PPARGC1A генининг (Glu 482Ser) полиморфизми тригеминал невралгия ривожланишида  мутант Ser аллели ва мутант Ser/Ser генотипининг касалликка майилликни аниқлашда прагностик аҳамияти аниқланиб даволашни танлашдаги аҳамияти белгилаб берилди ва 1 нафар бемор учун бир ойда бюджетдан ташқари тежалган харажатлар 684000 сўмни ташкил қилди.
бешинчи илмий янгилик: тригеминал невралгиянинг типик ва атипик шаклларида ЭНМГ кўрсаткичлари асосида уч шохли нервда миелинопатик ва аксонопатик ўзгаришларнинг фарқли намоён бўлиши аниқланиб, ЭНМГ натижаларини касаллик кечишини баҳолаш ва даволаш тактикасини индивидуал танлашда қўллаш имконияти асосланиб, клиник, иммуногенетик ва  нейрофизиологик кўрсаткичларга таянган дифференциал ташхислаш ва даволаш такомиллаштирилган.Қашқадарё вилоят кўп тармоқли  тиббиёт маркази (2.03.2026 й; буйруқ № 44ICh), Самарканд давлат тиббиёт университети кўп  тармоқли клиникаси (23.02.2026 й; буйруқ № 30а),  Бухоро шаҳар тиббиёт бирлашмаси (10.02.2026 й; №208-2-42-TB/2026) невролог шифокорлар амалиётига татбиқ этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги илмий техник кенгашининг 2026 йил 02 июндаги 09/17-сонли хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: Тригеминал невралгиянинг типик ва атипик шаклларида ЭНМГ кўрсаткичлари асосида уч шохли нервда миелинопатик ва аксонопатик ўзгаришларнинг фарқли намоён бўлиши аниқланиб, ЭНМГ натижаларини касаллик кечишини баҳолаш ва даволаш тактикасини индивидуал танлашда қўллаш имконияти асосланиб, клиник, иммуногенетик ва  нейрофизиологик тўрсаткичларга таянган дифференциал ташхислаш ва даволашни такомиллаштирилган алгоритмини ва профилактика чора тадбирлари ишлаб чиқиш муҳим аҳамият касб этади. Иқтисодий самарадорлиги: тригеминал невралгия билан касалланган 1 нафат беморнинг 1 марта даволаниши учун  ўртача 380000 сўмни ташкил қилди. Касалликни эрта аниқлаш, вақтида самарали даволаш, профилактик чора тадбирлардан сўнг 1 нафар беморнинг амбулатор шароитида 1 марта даволаниши учун сафланган маблағ 315000 сўмни ташкил қилди. Тригеминал невралгия билан оғриган 1 нафар бемор учун 1 ойда амбулатор қатновлар учун тежалган иқтисодий харажатлар (380000 x 6,6 – 315000 x 4,8) x 1=(2508000–1512000) 1=996000 сўмни ташкил қилди. Хулоса: беморларга касаллик ҳақида тушунчани шакиллантириш невралгия билан касалланган беморларнинг тиббий билимини ошириш учун хизмат қилади, ТН профилактикасини яхшилаш, шу орқали турмуш сифатини яхшилашга эришилади. ТН ни даволаш ва ташхислаш такомиллаштирилди, Бу эса келажакда ТН билан оғриган беморларни ташхислаш ва даволаш учун ОП ва неврологларимиз учун тайёр шпаргалка бўлади.
Илмий янгиликдан кенгайтирилган ҳолда фойдаланиши: «Тригеминал невралгия ривожланишининг клиник-неврологик, нейрофизиологик, иммуногенетик механизмлари ва даволашни оптималлаштириш » мавзусидаги тадқиқот натижалари илмий янгиликларни соғлиқни сақлаш муассасаларига жорий этиш бўйича Қашқадарё вилоят кўп тармоқли  тиббиёт маркази (2.03.2026 й; буйруқ № 44ICh), Самарканд давлат тиббиёт университети кўп  тармоқли клиникаси (23.02.2026 й; буйруқ № 30а),  Бухоро шаҳар тиббиёт бирлашмаси (10.02.2026 й; №208-2-42-TB/2026) невролог шифокорлар амалиётига жорий қилинган ва  Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги илмий техник кенгашининг 2026 йил 02 июндаги 09/17-сонли хулосаси олинган. 

Yangiliklarga obuna bo‘lish