Хайдарова Шахноза Абдуназаровнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Фундук (Corylus avellana L.) агробиоценозида асосий зараркунандаларнинг биоекологияси ва уларга қарши уйғунлашган кураш чоралари”, 06.01.09 – Оʻсимликларни ҳимоя қилиш (Қишлоқ хўжалиги фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: Б2025.3.ПҳД/Қх1803
Илмий раҳбар: Шукуров Хушвақт Мамасалиевич, қишлоқ хўжалиги фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент давлат аграр университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Пахта селекцияси, уруғчилиги ва етиштириш агротехнологиялари илмий-тадқиқот институти, DSc.08/2025.27.12.Qx.01.01.
Расмий оппонентлар: Эшчанов Баҳодир Рўзимбаевич, қишлоқ хўжалиги фанлари доктори, доцент; Якубов Фарруҳ Камилжонович, қишлоқ хўжалиги фанлари бўйича фалсафа доктори, доцент.
Етакчи ташкилот: Андижон қишлоқ хўжалиги ва агротехнологиялар институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади Фундук (Corylus avellana L.) агробиоценозида учрайдиган асосий зараркунандаларнинг тур таркиби ва тарқалишини аниқлаш, уларнинг биоекологик хусусиятлари, ривожланиш динамикаси ва зарарини ўрганиш ҳамда уларга қарши самарали уйғунлашган кураш тизимини ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
фундук агробиоценозида Лепидоптера туркумига мансуб 7 та асосий зарарли тур аниқланиб, уларнинг учраш даражаси, биоекологик хусусиятлари ва зарарлаш хусусияти баҳоланган;
Тошкент вилояти фундук агробиоценозларида Панонйчус улми, Тетранйчус уртиcае, Ампҳитетранйчус виенненсис, Брёбиа редикорзеви ва Счизотетранйчус пруни фитофаг каналари қайд этилиб, П. улми ва Т. уртиcае доминант турлар эканлиги аниқланган;
П. улми ва Т. уртиcае ривожланишининг ўсимлик фенологияси ҳамда агроиқлим омилларига боғлиқлиги аниқланиб, улар фундук баргларининг 39-42% гача зарарланишига сабаб бўлиши ва энг юқори сон мева шаклланиш даврида кузатилиши асосланган;
фундук боғларида акарифаг ва энтомофагларнинг 11 тури аниқланиб, Чрйсопа септемпунcтата Wесмаел табиий энтомофаг сифатида муҳим аҳамиятга эга эканлиги ҳамда фойдали организмлар фаоллигининг фенологик ва метеорологик омилларга боғлиқлиги белгиланган;
Чрйсоперла cарнеа (Степҳенс) энтомофагини 1:10 йиртқич–ўлжа нисбатида қўллаш энг юқори самара бериши асосланиб, биологик самарадорлик 21-кунда 87,8% ни ташкил этиши аниқланган;
фитофаг каналарга қарши Ортус 5% с.к. препаратининг биологик самарадорлиги ишловдан кейинги 3-, 14- ва 21-кунларда мос равишда 95,0; 99,0 ва 98,0% ни, Зум 11% эм.к. препаратиники 91-94% ни, Ниссоран 10% н.кук. препаратиники эса 90–93% ни ташкил этиши аниқланган;
Беаувериа бассиана асосидаги Биослип БВ микробиологик препаратининг фитофаг каналар сонини камайтиришдаги самарадорлиги ҳамда уни уйғунлашган ҳимоя тизимининг биологик компоненти сифатида қўллаш имконияти асосланган;
фундук мевахўрини мониторинг қилишда феромонли тутқичлардан фойдаланиш самарали эканлиги аниқланиб, капалакларнинг 58,2% дарахт шох-шаббасининг юқори қисмида қайд этилгани сабабли тутқичларни шу қисмга жойлаштириш мақсадга мувофиқлиги асосланган;
фундук боғларида фитосанитар мониторинг, агротехник тадбирлар, энтомофаглар, микробиологик воситалар, феромонли тутқичлар ва иқтисодий зарар мезонига асосланган кимёвий ишловларни уйғунлаштирувчи ҳимоя тизими ишлаб чиқилиб, унинг биологик, хўжалик ва иқтисодий самарадорлиги асосланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Фундук (Corylus avellana L.) агробиоценозида асосий зараркунандаларнинг биоекологияси ва уларга қарши уйғунлашган кураш чоралари бўйича олинган илмий ва амалий натижалар асосида:
Фундук агробиоценозида учрайдиган асосий зараркунандалар биоекологияси ҳамда уларга қарши кураш чораларини ишлаб чиқишга доир тадқиқотлар натижалари асосида «Фундук (Corylus avellana L.) дарахти агробиоценозида учрайдиган асосий зараркунандаларга қарши кураш чоралари» номли тавсиянома ҳаммуаллифликда ишлаб чиқилган (Қишлоқ хўжалигида билим ва инновациялар миллий марказининг 2025-йил 2-сентябрдаги 05/06-04-521-сон маълумотномаси). Тавсиянома фундук етиштирувчи фермер хўжаликлари ва агрокластерлар учун амалий қўлланма сифатида хизмат қилмоқда.
 Фундук дарахтининг кемирувчи зараркунандаларидан мевахўрларга қарши Фенкиллл 20% эм.к. (Б) препаратини 0,3-1,0 л/га., қалқондорларга қарши Айкидо 5% эм.к. препаратини 0,4-0,8 л/га. ҳамда Фуфанон препаратини 1,0–3,0 л/га. меёрида қўллаш тавсия этилган ва ушбу усуллар Самарқанд вилояти Паяриқ туманидаги “Саг Агро Паяриқ” МЧЖнинг 18 га. майдонида амалиётга жорий қилинган (Қишлоқ хўжалигида билим ва инновациялар миллий марказининг 2025-йил 2-сентябрдаги 05/06-04-521-сон маълумотномаси). Натижада, препаратларнинг иқтисодий самарадорлиги назорат вариантига нисбатан 24,0 млн. сўмдан 28,4 млн. сўмгача ошгани, ҳар бир сарфланган сўм эвазига 8,5-10,0 мартагача самарадорликка эришилган.
Фундук дарахтининг сўрувчи зараркунандаларидан ўргимчакканага, қалқондорларга Фуфанон препаратини 1,0-3,0 л/га меёрида қарши Фенкиллл 20% эм.к. (Б) препаратини 0,3-1,0 л/га. меёрида қўллаш тавсия этилган ва ушбу усуллар “Саг Агро Паяриқ” МЧЖ 16 га. майдонида амалиётга жорий қилинган (Қишлоқ хўжалигида билим ва инновациялар миллий марказининг 2025-йил 2-сентябрдаги 05/06-04-521-сон маълумотномаси). Натижада, препаратларнинг иқтисодий самарадорлиги назорат вариантига нисбатан 24,0 млн. сўмдан 28,4 млн. сўмгача ошгани, ҳар бир сарфланган сўм эвазига 8,5–10,0 мартагача самарадорликка эришилган. Фундукзорларнинг ҳар бир гектаридан 88,2–103,4 сентнер ҳосилни сақлаб қолиш имконияти яратилган ҳамда ҳар бир гектардан ўртача 26,4–31,2 млн сўмгача қўшимча фойда олишга эришилган.