Дагаева Дилфуза Ботировнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Вертеброген бел-думғаза радикулопатиясининг клиник- патогенетик кечишининг гендер нуқтаи назаридан таҳлил қилиш, уларни реабилитация қилишнинг амалий усуллари”. 14.00.13 – Неврология (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: № В2024.3.PhD/Tib4905.
Илмий раҳбар: Уринов Мусо Болтаевич, тиббиёт фанлари доктори, профессор. 
Диссертация бажарилган муассаса номи: Бухоро давлат тиббиёт институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Бухоро давлат тиббиёт институти, DSc 06/2025.27.12.Tib.05.02.
Расмий оппонентлар: Джурабекова Азиза Тахировна, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Мирджураев Элбек Миршавкатович, тиббиёт фанлари доктори, профессор. 
Етакчи ташкилот: Кубан давлат тиббиёт университети (Россия Федерацияси).
Диссертация йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: вертеброген бел-думғаза радикулопатиясида гендер хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда самарали реабилитация ёндашувларини такомиллаштиришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги: 
вертеброген бел-думғаза радикулопатиясида неврологик дефицитнинг гендерга хос хусусиятларини баҳолаш асосида, аёлларда сенситив, эркакларда эса мотор-компрессион бузилишлар устунлиги исботланган ҳамда оғриқ интенсивлиги билан функционал чекланиш даражаси ўртасидаги гендерга боғлиқ номувофиқлик феномени илмий асосланган;
вертеброген бел-думғаза радикулопатиясида NGF ва NO метаболитларининг гендер ва ёшга боғлиқ ўзгаришлари баҳоланиб, аёлларда ушбу маркерларнинг юқорироқ даражада бўлиши аниқланиб, NGF даражаси билан Освестри индекси ўртасидаги кучли мусбат корреляцион боғлиқлик ҳамда унинг клиник-функционал бузилишлар оғирлигини акс эттирувчи биомаркер сифатидаги аҳамияти асосланган;
бел-думғаза радикулопатиясида нейрофизиологик функция, ҳаёт сифати ва копинг стратегияларининг гендерга хос тафовутлари баҳоланган, эркакларда мотор-нейрофизиологик ва адаптацион салоҳиятнинг нисбатан сақланганлиги, аёлларда эса ушбу кўрсаткичларнинг яққолроқ пасайиши исботланган ҳамда мазкур фарқларнинг ёш ортиши билан кучайиши исботланган;
гендер ва клиник-психологик типга мослаштирилган босқичма-босқич комплекс реабилитация алгоритми ишлаб чиқилган ҳамда унинг функционал чекланишлар, нейрофизиологик кўрсаткичлар ва биомаркерлар динамикасини яхшилашда стандарт терапияга нисбатан устун клиник самарадорлиги исботланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. 
Вертеброген бел-думғаза радикулопатия билан оғриган беморларни реабилитацион салоҳиятини баҳолаш ва комплекс реабилитация дастурини оптималлаштириш неврологик бузилишларни динамикаси баҳолаш бўйича олинган илмий натижалар асосида амалиётга тадбиқ қилиш материаллари ишлаб чиқилган:
биринчи илмий янгилик: вертеброген бел-думғаза радикулопатиясида неврологик дефицитнинг гендерга хос хусусиятларини баҳолаш асосида, аёлларда сенситив, эркакларда эса мотор-компрессион бузилишлар устунлиги исботланган ҳамда оғриқ интенсивлиги билан функционал чекланиш даражаси ўртасидаги гендерга боғлиқ номувофиқлик феномени илмий асосланган. Вертеброген бел-думғаза радикулопатия даврдаги неврологик бузилишларнинг оғирлик даражасини баҳолаш бўйича илмий тадқиқотнинг натижалари асосида ишлаб чиқилган “Вертеброген бел-думғаза радикулопатиясининг клиник-патогенетик кечишининг гендер нуқтаи назаридан таҳлил қилиш усуллари” номли услубий тасиянома тасдиқланган (Бухоро давлат тиббиёт институтининг Эксперт Кенгашининг 2025 йил 28 декабрдаги №25-m/335 сонли маьлумотномаси). Мазкур таклиф Вертеброген бел-думғаза радикулопатиясидан кейинги даврдаги неврологик бузилишлар ва уларга комплекс муолажалар таъсири бўйича олинган илмий тадқиқот натижалари Бухоро вилоят кўп таромқли тиббиёт маркази ва Когон шахар тиббиёт бирлашмаси амалиётларига жорий этилган. (Ўзбeкиcтoн Pecпубликacи Coғлиқни caқлaш вaзиpлигининг 2026- йил 12 январдаги 01/35 coнли хулocacи). Олинган натижаларнинг амалиётга тадбиқ қилиши вертеброген бел-думғаза радикулопатиясидан кейинги неврологик ўзгаришларни ташхислаш, даволаш давомийлигини қисқартириш, асоратлар сонини камайтириш ва хаёт сифатини яхшиланишга олиб келган. Ижтимоий самарадорлиги: вертеброген бел-думғаза радикулопатиясида гендерга хос клиник-патогенетик хусусиятларни ҳисобга олган ҳолда эрта ташхис ва индивидуаллаштирилган даволаш-реабилитация стратегияларини қўллаш аёлларда оғриқ синдромининг сурункали шаклга ўтиш ва марказий сенситизация ривожланиш хавфини олдиндан аниқлаш имконини бериб, меҳнат қобилияти сақланиши, ногиронлик кўрсаткичларининг камайиши ва ҳаёт сифати яхшиланишига олиб келди. NGF биомаркерига асосланган прогноз ва мониторингни амалиётга жорий этиш эса тиббий ресурслардан самарали фойдаланиш, даволаш харажатларини камайтириш ҳамда соғлиқни сақлаш тизимида ижтимоий-иқтисодий юкламани пасайтиришга хизмат қилди. Иқтисодий самарадорлиги: аниқланган гендерга хос биомаркер фарқларини амалиётга жорий этиш орқали диагностика ва реабилитация жараёнларини индивидуаллаштирилиб, бу орқали ортиқча фармакотерапия, даволаниш вақти ва меҳнат қобилиятини тиклаш муддатини қисқартиришга эришилди ва шу ҳисобдан ҳар бир бемор учун бюджет маблағлари ҳисобидан 500000 сўмни ва бюджетдан ташқари маблағлар ҳисобидан 1 000 000 сўмни ташкил этган. Хулоса: вертеброген бел-думғаза радикулопатияда хавф омилларини эрта аниқлаш, ривожланиши мумкин бўлган касалликларни олдини олиш ҳар бир нафар бемордан 1500000 сўмга иқтисод қилиш имконини берган;
иккинчи илмий янгилик: вертеброген бел-думғаза радикулопатиясида NGF ва NO метаболитларининг гендер ва ёшга боғлиқ ўзгаришлари баҳоланиб, аёлларда ушбу маркерларнинг юқорироқ даражада бўлиши аниқланиб, NGF даражаси билан Освестри индекси ўртасидаги кучли мусбат корреляцион боғлиқлик ҳамда унинг клиник-функционал бузилишлар оғирлигини акс эттирувчи биомаркер сифатидаги аҳамияти асосланган. Ижтимоий самарадорлиги: нитрик оксид (NO МЕТОБОЛИТЛАРИ) ва NGF биомаркерларининг касалликнинг клиник кечиши, оғриқ интенсивлиги ва сурункалиликка ўтиш хавфи билан боғлиқ эканлигининг гендерга хос хусусиятлари илмий жиҳатдан аниқланиши соғлиқни сақлаш тизимида беморларни эрта ва аниқ ташхислаш учун индивидуаллаштирилган реабилитация ва даволаш стратегиялари ишлаб чиқилиб, оғриқни самарали назорат қилиш, сурункалилик хавфини камайтириш ва меҳнат қобилиятини тикланиши натижасида ногиронлик кўрсаткичлари камайиб, беморларнинг ижтимоий мослашувини ва ҳаёт сифатини оширишга эришилди. Иқтисодий самарадорлиги: гендер-рол типларига хос копинг ва нейрогормонал фаолликни ҳисобга олган ҳолда реабилитация дастурларини индивидуаллаштирган ҳолда тўғри танлаш орқали сарфланадиган маблағни тежаш ҳисобига бир йилда ҳар бир бемор учун бюджет маблағлари ҳисобидан ўртача 1 050 000 сўм, бюджетдан ташқари маблағлар ҳисобидан 200 000 сўм иқтисод қилишга эришилган. Хулоса: вертеброген бел-думғаза радикулопатия билан касалланган беморларда реабилитация дастурларини тўғри танлаш натижасида асоратлар ва ногиронликни олдини олиш ҳисобига 1 250 000 сўм иқтисодий самарадорликка эришилган;
учинчи илмий янгилик: бел-думғаза радикулопатиясида нейрофизиологик функция, ҳаёт сифати ва копинг стратегияларининг гендерга хос тафовутлари баҳоланган, эркакларда мотор-нейрофизиологик ва адаптацион салоҳиятнинг нисбатан сақланганлиги, аёлларда эса ушбу кўрсаткичларнинг яққолроқ пасайиши исботланган ҳамда мазкур фарқларнинг ёш ортиши билан кучайиши исботланган. Ижтимоий самарадорлиги: комплекс нейрофизиологик таҳлил (ЭНМГ, изокинетик кўрсаткичлар, рефлекс ёйлари) асосида вертеброген бел-думғаза радикулопатиясида сегментар ва марказий нейрон бошқаруви бузилишлари ҳамда уларнинг марказий сенситизация, психоэмоционал ҳолат ва копинг стратегиялари билан гендерга хос боғлиқлиги илк бор тизимли равишда асосланди. Бу билимлар асосида индивидуаллаштирилган реабилитация ва даволаш стратегиялари жорий қилиниб, оғриқ синдроми ва функционал чекланишлар самарали назорат қилинди, меҳнат қобилияти сақланди ва ногиронлик кўрсаткичлари камайди, аҳоли ҳаёти сифати ва ижтимоий фаоллик ошди. Иқтисодий самарадорлиги: диагностика ва реабилитациянинг дастурлари асосида амалга оширилиши, даволашнинг индивидуаллашуви ва даволаниш муддатини қисқартириш ҳисобига сарфланадиган маблағни тежаш орқали бир йилда ҳар бир бемор учун бюджет маблағлари ўртача 500 000 сўм, бюджетдан ташқари маблағлар ҳисобидан 850 000 сўм иқтисод қилишга эришилган Хулоса: беморларнинг индивидуал хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда мақсадли ва персоналлаштирилган реабилитация дастурлари ишлаб чиқилди ва амалиётга жорий этиш орқали сарфланадиган маблағни тежаб қолиш ҳисобига 1 350 000 сўм иқтисодий самарадорликка эришилган;
тўртинчи илмий янгилик: гендер ва клиник-психологик типга мослаштирилган босқичма-босқич комплекс реабилитация алгоритми ишлаб чиқилган ҳамда унинг функционал чекланишлар, нейрофизиологик кўрсаткичлар ва биомаркерлар динамикасини яхшилашда стандарт терапияга нисбатан устун клиник самарадорлиги исботланган. Ижтимоий самарадорлиги; гендер, клиник-патогенетик тип, нейрофизиологик ҳолат ва психоэмоционал хусусиятларни ҳисобга олган ҳолда вертеброген бел-думғаза радикулопатиясида Антиспазм аппаратидан фойдаланган босқичма-босқич индивидуаллаштирилган реабилитация алгоритми асосида оғриқ синдроми ва функционал чекланишлар самарали камайтирилди, меҳнат қобилияти сақланди ва ногиронлик кўрсаткичлари камайиши ҳисобидан аҳоли ҳаёти сифати яхшиланиши ва ижтимоий фаоллик ошиши таъминланди. Иқтисодий самарадорлиги: гендер, клиник-патогенетик тип, нейрофизиологик ҳолат ва психоэмоционал хусусиятларни ҳисобга олган ҳолда босқичма-босқич индивидуаллаштирилган реабилитация алгоритмини Антиспазм аппаратидан фойдаланган ҳолда жорий этиш орқали сарфланадиган маблағларни тежаш ҳисобига бир бемор учун бюджет маблағлари ҳисобидан 1 150 000 сўм, бюджетдан ташқари маблағлар ҳисобидан эса 180 000 сўм иқтисодий самарадорликка эришилди. Хулоса: Вертеброген бел-думғаза радикулопатиясини нейрофизиологик ҳолат ва психоэмоционал хусусиятлар ҳисобга олинган ҳолда босқичма-босқич индивидуаллаштирилган реабилитация алгоритми Антиспазм аппаратидан фойдаланган ҳолда ишлаб чиқилиши ва қўллаш ҳар 1 нафар бемор ҳисобига бюджет маблағларини 1 350 000 сўмга иқтисод қилиш имконини берган.