Байжанова Гулноза Жуманазар қизининг  
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I.    Умумий маълумотлар. 
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Оценка функциональных нарушений кишечника на фоне анемии у детей раннего возраста”, 14.00.09 – Педиатрия (тиббиёт фанлари). 
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақами: В2024.4.PhD/Tib5136.
Илмий рахбар: Акрамова Хурсандой Абдумаликовна, тиббиёт фанлари доктори, доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент давлат тиббиёт университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи,  ИК рақами: Тошкент давлат тиббиёт университети, DSc.06/2025.27.12.Tib.01.05. 
Расмий оппонентлар: Шамансурова Элмира Амануллаевна, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Умарназарова Зулхумор Эрназаровна, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Тиббиёт ходимларини касбий малакасини ривожлантириш маркази
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади эрта ёшли болаларда камқонлик фонида кечувчи функционал ичак бузилишларининг клиник-функционал хусусиятларини баҳолаш хамда қисқа занжирли ёғ кислоталари ва нажас sIg A кўрсаткичларининг диагностик ахамиятини аниқлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
камқонлик фонида ФИБлари кўпроқ эрта ёшли ўғил болаларда (70%) кузатилиши, II - даража камқонлик фонида функционал диарея (50%) ва функционал қабзиятда (60%) клиник белгиларнинг яққол намоён булиши аниқланган;
ФИБлари мавжуд бўлган эрта ёшли болаларда қисқа занжирли ёғ кислоталари профили ўзгаришлари камқонликнинг оғирлик даражасига боғлиқлиги ва ичак дисбиотик силжишлари билан кечиши исботланган (ΣSCFA=5,97±1,24) хамда  қисқа занжирли ёғ кислоталари ва нажасдаги sIgA даражаси ўртасидаги ўзаро боғлиқлик аниқланган;
камқонлик фонида ФИБ бўлган эрта ёшли болаларда sIgA (2,62±0,05 нг/л) даражасининг юқорилиги, дисбиотик ўзгаришлар ва қисқа занжирли ёғ кислоталари ишлаб чиқарилишининг пасайиши(асосан бутират) шароитида маҳаллий иммун жавобнинг фаоллашуви ҳамда ичак тўсиғи функциясининг зўриқиши исботланган;
эрта ёшли болаларда ФИБларида ишлаб чиқилган алгоритмини қўллаш ичак метаболик профилининг меъерлашиши, яъни даводан сўнг қисқа занжирли ёғ кислоталари - ацетат С2 (3,86±0,24 гача), пропионат С3 (0,95±0,06 гача), бутират С4 (0,78±0,07 гача) кўрсаткичларининг барқарорлашиши, изокислоталар йиғиндиси Σ SCFA (0,22±0,06 гача) ва sIgA даражасининг (1,82±0,05 гача) пасайиши  аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. 
Олинган илмий натижалар асосида, қисқа занжирли ёғ кислоталари ва sIgA кўрсаткичларини ҳисобга олган ҳолда, камқонлик фонида ФИБларини баҳолаш ва профилактика қилиш ёндашувлари шакллантирилди.         
биринчи  илмий янгилик: камқонлик фонида ФИБлари кўпроқ эрта ёшли ўғил болаларда (70%) кузатилиши, II - даража камқонлик фонида функционал диарея (50%) ва функционал қабзиятда (60%) клиник белгиларнинг яққол намоён булиши аниқланганлиги  Тошкент педиатрия тиббиёти институти Илмий  кенгашининг 2025 йил 4 июндаги №03/410 -сонли  қарори билан тасдиқланган «Эрта ёшли болаларда функционал ичак бузилишларида қисқа занжирли ёғ кислоталарининг диагностик аҳамияти» номли услубий тавсияномада акс эттирилган хамда  Хоразм вилояти болалар кўп тармоқли тиббиёт марказининг 2025 йил 10 сентябрдаги 180-I-сонли ҳамда Тошкент давлат тиббиёт университети 2-сонли клиникасининг 2025 йил 2 сентябрдаги 63-сонли буйруқлари билан амалиётга жорий этилди. (Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 2026 йил 10 июндаги 10/26-сонли хулосаси).  Ижтимоий самарадорлиги: эрта ёшли ўғил болаларда камқонлик фонида ФИБлари ривожланиш даражаси юқори эканлигининг аниқланиши, шунингдек, камқонликнинг II–даражаси фонида кечувчи функционал диарея ва функционал қабзият ҳолатларида клиник белгилар ҳамда жигар реактив ўзгаришларининг УТТ белгилари энг юқори даражада ифодаланишининг  белгиланиши – юқори  хавф гуруҳларини шакллантириш ва мақсадли диспансер назоратини ташкил этиш имконини беради. Иқтисодий самарадорлиги: ичакнинг функционал ўзгаришларини эрта босқичда ўз вақтида аниқлаш ва олдини олиш бир бола учун 10 кун давомида 2386900 сўмгача иқтисод қилган (10 кунлик стaционарда даволаниш ўрин куни – 520 000 сўм, овқатланиш – 350000 сўм, дори-дармон учун – 1476900 сўм, жигар УТТ - 40000 сўм), 46 нафар беморни даволашда бу бюджет маблағларидан 109 797 400 сўмгача иқтисод қилиш имконини берган. Хулоса: ФИБларида қисқа занжирли ёғ кислоталарининг метаболик профилини ўз вақтида аниқлаш бир бола учун 2386900 сўмни иқтисод қилган; 
иккинчи илмий янгилик: ФИБлари мавжуд бўлган эрта ёшли болаларда қисқа занжирли ёғ кислоталари профили ўзгаришлари камқонликнинг оғирлик даражасига боғлиқлиги ва ичак дисбиотик силжишлари билан кечиши исботланган (ΣSCFA=5,97±1,24) хамда  қисқа занжирли ёғ кислоталари ва нажасдаги sIgA даражаси ўртасидаги ўзаро боғлиқлик аниқланганлиги Тошкент педиатрия тиббиёти институти Илмий  кенгашининг 2025 йил 4 июндаги №03/410 -сонли  қарори билан тасдиқланган «Эрта ёшли болаларда функционал ичак бузилишларида қисқа занжирли ёғ кислоталарининг диагностик аҳамияти» номли услубий тавсияномада акс эттирилган хамда  Хоразм вилояти болалар кўп тармоқли тиббиёт марказининг 2025 йил 10 сентябрдаги 180-I-сонли ҳамда Тошкент давлат тиббиёт университети 2-сонли клиникасининг 2025 йил 2 сентябрдаги 63-сонли буйруқлари билан амалиётга жорий этилди. (Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 2026 йил 10 июндаги 10/26-сонли хулосаси).  Ижтимоий самарадорлиги: камқонлик фонидаги ФИБ билан касалланган болаларда ичак микробиоценози ҳолати, қисқа занжирли ёғ кислоталар профили ва sIgA даражаси ўртасидаги ўзаро боғлиқликни аниқлаш касаллик патогенезини чуқурроқ тушуниш, иммун жавоб бузилишини эрта аниқлаш ва ўз вақтида тузатиш имконини беради, бу эса асоратлар сонини камайтиришга, болалар турмуш сифати ва умумий соғлиғини яхшилашга хизмат қилади. Иқтисодий самарадорлиги: ичакнинг функционал ўзгаришларини эрта босқичда ўз вақтида аниқлаш ва олдини олиш бир бола учун 10 кун давомида 2945900 сўмгача иқтисод қилган (10 кунлик стaционарда даволаниш ўрин куни -520000 сўм, овқатланиш – 350000 сўм, дори-дармон учун – 1476900 сўм, sIgAни аниқлаш – 80000 сўм, қисқа занжирли ёғ кислоталарини аниқлаш нархи 374000 сўм, D витамини миқдорини аниқлаш эса 145000 сўм), 46 нафар беморни даволашда бу бюджет маблағларидан 135611400 сўмгача иқтисод қилиш имконини берган. Хулоса: камқонлик фонида ФИБ мавжуд бўлган болаларда ичак микробиоценози ҳолати, қисқа занжирли ёғ кислоталари профили ва sIgA даражаси ўртасидаги ўзаро боғлиқлик аниқланди. Ушбу боғлиқликнинг белгиланиши ташхислаш ва даволаш жараёнларини оптималлаштириш ҳисобига ҳар бир бола учун 2945900 сўмгача маблағни иқтисод қилиш имконини берди. 
учинчи илмий янгилик: камқонлик фонида ФИБ бўлган эрта ёшли болаларда sIgA (2,62±0,05 нг/л) даражасининг юқорилиги, дисбиотик ўзгаришлар ва қисқа занжирли ёғ кислоталари ишлаб чиқарилишининг пасайиши(асосан бутират) шароитида маҳаллий иммун жавобнинг фаоллашуви ҳамда ичак тўсиғи функциясининг зўриқиши исботланганлиги Тошкент педиатрия тиббиёти институти Илмий  кенгашининг 2025 йил 4 июндаги №03/410 -сонли  қарори билан тасдиқланган «Эрта ёшли болаларда функционал ичак бузилишларида қисқа занжирли ёғ кислоталарининг диагностик аҳамияти» номли услубий тавсияномада акс эттирилган хамда  Хоразм вилояти болалар кўп тармоқли тиббиёт марказининг 2025 йил 10 сентябрдаги 180-I-сонли ҳамда Тошкент давлат тиббиёт университети 2-сонли клиникасининг 2025 йил 2 сентябрдаги 63-сонли буйруқлари билан амалиётга жорий этилди. (Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 2026 йил 10 июндаги 10/26-сонли хулосаси).  Ижтимоий самарадорлиги: камқонлик фонида ФИБ мавжуд бўлган эрта ёшли болаларда нажас таркибидаги sIgA миқдорини ўз вақтида аниқлаш — эрта ташхислаш ва касаллик кечишини прогноз қилиш сифатини ошириш имконини беради. Бу эса асоратлар хавфини камайтиришга, болалар соғлигини яхшилашга хизмат қилади ҳамда умумий ҳолатда касалланиш кўрсаткичларининг пасайиши ва болалар популяцияси ҳаёт сифатининг ошишида ўз аксини топади. Иқтисодий самарадорлиги: ичакнинг функционал ўзгаришларини эрта босқичда ўз вақтида аниқлаш ва олдини олиш бир бола учун 10 кун давомида 2426900 сўмгача иқтисод қилинган (10 кунлик стaционарда даволаниш ўрин куни - 520000 сўм, овқатланиш - 350000 сўм, дори-дармон учун - 1476900 сўм, sIgA ни аниклаш - 80000 сўм), 46 нафар беморни даволашда бу бюджет маблағларидан 111637400 сўмгача иқтисод қилиш имконини берган. Хулоса: камқонлик фонида ФИБ мавжуд бўлган болаларда ичак микробиоценози ҳолати, қисқа занжирли ёғ кислоталари профили ва sIgA даражаси ўртасидаги ўзаро боғлиқлик аниқланди. Бу эса ҳар бир бола учун 2426900 сўмгача маблағни иқтисод қилиш имконини берди; 
Тўртинчи илмий янгилик: эрта ёшли болаларда ФИБларида ишлаб чиқилган алгоритмини қўллаш ичак метаболик профилининг меъерлашиши, яъни даводан сўнг қисқа занжирли ёғ кислоталари - ацетат С2 (3,86±0,24 гача), пропионат С3 (0,95±0,06 гача), бутират С4 (0,78±0,07 гача) кўрсаткичларининг барқарорлашиши, изокислоталар йиғиндиси Σ SCFA (0,22±0,06 гача) ва sIgA даражасининг (1,82±0,05 гача) пасайиши  аниқланганлиги  Тошкент педиатрия тиббиёти институти Илмий  кенгашининг 2025 йил 4 июндаги №03/410 -сонли  қарори билан тасдиқланган «Эрта ёшли болаларда функционал ичак бузилишларида қисқа занжирли ёғ кислоталарининг диагностик аҳамияти» номли услубий тавсияномада акс эттирилган хамда  Хоразм вилояти болалар кўп тармоқли тиббиёт марказининг 2025 йил 10 сентябрдаги 180-I-сонли ҳамда Тошкент давлат тиббиёт университети 2-сонли клиникасининг 2025 йил 2 сентябрдаги 63-сонли буйруқлари билан амалиётга жорий этилди. (Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 2026 йил 10 июндаги 10/26-сонли хулосаси).  Ижтимоий самарадорлиги: ишлаб чиқилган алгоритмнинг биринчи бўғин шифокорлари томонидан эрта ёшли болаларда ФИБларини олиб боришда татбиқ этилиши, клиник белгилар ва копрологик кўрсаткичларни баҳолаш асосида функционал ва яллиғланиш ҳолатларини эрта дифференциatsiя қилишни таъминлайди ҳамда адекват терапияни ўз вақтида тайинлашга хизмат қилади. Иқтисодий самарадорлиги: ичакнинг функционал ўзгаришларини эрта босқичда ўз вақтида аниқлаш ва олдини олиш бир бола учун 10 кун давомида 2346900 сўмгача иқтисод қилинган (10 кунлик стaционарда даволаниш ўрин куни- 520000 сўм, овқатланиш – 350000 сўм, дори-дармон учун - 1476900 сўмдан), 46 нафар беморни даволашда бу бюджет маблағларидан 107957400 сўм иқтисод қилиш имконини берган. Хулоса: ФИБларида нажас таркибидаги sIgA миқдорини ўз вақтида аниқлаш - ҳар бир бола учун 2346900 сўмгача маблағни иқтисод қилиш имконини берди.