Мурадимова Алфия Рашидовнанинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Ишемик инсулнинг эрта тикланиш даврида беморларнинг динамикасини мониторинги ва реабилитация тактикасини оптималлаштириш», 14.00.13 – Неврология (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.2.DSc/Tib1326.
Илмий маслаҳатчи: Маджидова Якутхон Набиевна, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Фарғона жамоат саломатлиги тиббиёт институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Тошкент давлат тиббиёт университети, DSc.06/2025.27.12.Tib.01.04.
Расмий оппонентлар: Абдуллаева Наргиза Нурмаматовна, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Киличев Ибодулла Абдуллаевич, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Ҳидоятова Дилбар Набиевна, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот номи: С.Д.Асфандияров номидаги Қозоғистон миллий тиббиёт университети (Қозоғистон).
Диссертация йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади ишемик инсултнинг эрта тикланиш давридаги беморларда клиник-лаборатор ва нейровизуализация хусусиятларини ўрганиш ҳамда замонавий нейрофизиотерапевтик усулларни қўллаш орқали даволашни оптималлаштиришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
ишемик инсулт билан касалланган беморларда когнитив-эмоционал дефицит ва ҳаёт сифатининг пасайиш даражаси инсултнинг патогенетик подтипи билан статистик корреляцион боғлиқлиги, мазкур кўрсаткичлар лакунар подтипдан (енгил бузилишлар) атеротромботик подтипга (ўртача даражадаги бузилишлар), ундан кардиоэмболик подтипга (энг яққол ифодаланган бузилишлар) қараб қонуний равишда ортиб бориши ҳамда бу ҳолат ишемик инсултнинг турли подтипларида ўчоқли зарарланишнинг умумий оғирлик даражасига мос келиши аниқланган;
атеротромботик ва кардиоэмболик инсультларда ўчоқ ядросининг метаболик профили NAA миқдорининг кескин пасайиши, Cho ва Lac даражаларининг ошиши, Cr кўрсаткичининг барқарорлиги ҳамда NAA/Cho нисбатининг энг юқори даражада камайиши (η=0,631) билан, лакунар инсультда эса NAA ва Cho ўзгаришларининг минималлиги, Lac даражасининг нисбатан ошиши ва Cr барқарорлиги билан тавсифланиши аниқланган;
ишемик инсультда BDNF ва NSE даражалари ўртасидаги тескари корреляцион боғлиқлик негизида BDNF/NSE нисбатининг нейротрофик салоҳият ва нейронал шикастланиш мувозанатини ифодаловчи ҳамда функционал тикланишни прогнозловчи интеграл нейробиологик маркер сифатидаги аҳамияти асосланган;
ишемик инсультнинг эрта тикланиш даврида транскраниал микрополяризациянинг когнитив ва нутқ функцияларига, биоакустик коррекциянинг эмоционал-мотивацион соҳага устувор реабилитацион таъсири ҳамда ҳаракат функциялари, NIHSS ва mRS кўрсаткичлари бўйича ҳар икки усулнинг қиёсий самарадорлиги исботланган;
ишемик инсультнинг эрта тикланиш даврида реабилитацион салоҳиятни прогнозлашга мўлжалланган BDNF, NSE, VEGF ва NAA/Cr кўрсаткичларининг турли комбинацияларидан иборат учта регрессион модел орасида NAA/Cr кўрсаткичини қамраб олган модел дисперсиянинг 90% дан ортиғини изоҳлаши ва энг юқори прогностик имкониятга эгалиги аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши:
Инсултларда клиник-неврологик бузилишларини баҳолаш, диагностика ва нейрореабилитация чора-тадбирларини оптималлаштириш бўйича олинган илмий натижалари асосида:
биринчи илмий янгилик: ишемик инсулт билан касалланган беморларда когнитив-эмоционал дефицит ва ҳаёт сифатининг пасайиш даражаси инсултнинг патогенетик подтипи билан статистик корреляцион боғлиқлиги, мазкур кўрсаткичлар лакунар подтипдан (енгил бузилишлар) атеротромботик подтипга (ўртача даражадаги бузилишлар), ундан кардиоэмболик подтипга (энг яққол ифодаланган бузилишлар) қараб қонуний равишда ортиб бориши ҳамда бу ҳолат ишемик инсултнинг турли подтипларида ўчоқли зарарланишнинг умумий оғирлик даражасига мос келиши аниқланганлиги бўйича таклифлар 2025 йил 4 июлда Фарғона жамоат саломатлиги тиббиёт институти Илмий кенгашининг №01-02/u-t-64-сонли қарори билан тасдиқланган «Ишемик инсултнинг эрта тикланиш даврида беморлар ҳолати ва реабилитация самарадорлигини мониторинг қилиш усуллари» номли услубий тавсиянома мазмунига киритилган. Тақдим этилган таклифлар Фарғона вилояти соғлиқни сақлаш бошқармасининг 2025 йил 14 июлдаги №147-сонли буйруғи билан Фарғона вилояти кўп тармоқли тиббиёт маркази неврология бўлимига, 2025 йил 5 августдаги №01-сонли буйруқ билан Андижон вилояти кўп тармоқли тиббиёт марказига, шунингдек 2025 йил 24 июлдаги №75-A/F-сонли буйруқ билан Наманган вилояти кўп тармоқли тиббиёт марказига жорий этилди. Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашининг 2026 йил 28 мартдаги №5-сонли баённомаси ва №05/46-сонли хулосаси билан тасдиқланган. Ижтимоий самарадорлиги: таклиф этилган ёндашув когнитив-эмоционал бузилишларни инсултнинг патогенетик турига кўра баҳолаш ва реабилитацияни индивидуаллаштириш имконини берди. Иқтисодий самарадорлиги: ишемик инсултни комплекс диагностика қилиш усули қўшимча харажатларни камайтириб, диагностика аниқлигини ошириш ва даволаш харажатларини оптималлаштириш имконини берди. Хулоса: ишемик инсултда патогенетик турини ҳисобга олиш эмоционал ҳолатни баҳолаш ва реабилитацияни режалаштиришда дифференциал ёндашувни таъминлайди.
иккинчи илмий янгилик: атеротромботик ва кардиоэмболик инсультларда ўчоқ ядросининг метаболик профили NAA миқдорининг кескин пасайиши, Cho ва Lac даражаларининг ошиши, Cr кўрсаткичининг барқарорлиги ҳамда NAA/Cho нисбатининг энг юқори даражада камайиши (η=0,631) билан, лакунар инсультда эса NAA ва Cho ўзгаришларининг минималлиги, Lac даражасининг нисбатан ошиши ва Cr барқарорлиги билан тавсифланиши аниқланганлиги бўйича таклифлар «Ишемик инсултнинг эрта тикланиш даврида беморлар ҳолати ва реабилитация самарадорлигини мониторинг қилиш усуллари» номли услубий тавсияларга (Илмий кенгаш қарори №01-02/u-t-64, 2025 йил 4 июль) киритилди. Тақдим этилган таклифлар Фарғона вилояти кўп тармоқли тиббиёт маркази неврология бўлимига (буйруқ №147, 14.07.2025 й.), Андижон вилояти кўп тармоқли тиббиёт марказига (буйруқ №01, 05.08.2025 й.), шунингдек Наманган вилояти кўп тармоқли тиббиёт марказига (буйруқ №75-А/Ф, 24.07.2025 й.) жорий этилди. Илмий-техник кенгашининг 2026 йил 28 мартдаги №5-сонли баённомаси ва №05/46-сонли хулосаси билан тасдиқланган. Ижтимоий самарадорлиги: таклиф этилган диагностик ёндашув нейрометаболик ўзгаришларни аниқлаш, инсулт оғирлиги ва прогнозини аниқ баҳолаш, ўз вақтида дифференциал реабилитацияни таъминлаш, ногиронлик даражасини камайтириш, ҳаёт сифатини яхшилаш ҳамда беморларнинг ижтимоий ва меҳнат фаолиятига тезроқ қайтишини таъминлади. Иқтисодий самарадорлиги: комплекс диагностика усулини жорий этиш ҳолатни янада аниқ ва мақсадли баҳолашни таъминлайди, асоссиз мурожаатлар ҳамда текширув ва даволаш харажатларини камайтиради, диагностика жараёнини оптималлаштириш ҳисобига ҳар бир бемор учун иқтисодий самара 705000 сўмни ташкил қилди, бу метаболик шикастланиш оғирлигини эрта босқичда аниқ верификация қилиш имконияти билан оқланадиган қўшимча харажат бўлиб, кейинги даволаш босқичларида прогнозни нотўғри баҳолаш хавфи ва унга боғлиқ харажатларни камайтирди. Хулоса: таклиф этилган диагностик ёндашув нейрометаболик ўзгаришларни аниқлаб, инсулт оғирлиги ва прогнозини аниқ баҳолаш имконини беради.
учинчи илмий янгилик: ишемик инсультда BDNF ва NSE даражалари ўртасидаги тескари корреляцион боғлиқлик негизида BDNF/NSE нисбатининг нейротрофик салоҳият ва нейронал шикастланиш мувозанатини ифодаловчи ҳамда функционал тикланишни прогнозловчи интеграл нейробиологик маркер сифатидаги аҳамияти асосланганлиги бўйича таклифлар «Ишемик инсултнинг эрта тикланиш даврида беморлар ҳолати ва реабилитация самарадорлигини мониторинг қилиш усуллари» номли услубий тавсияларга (Илмий кенгаш қарори №01-02/u-t-64, 2025 йил 4 июль) киритилди. Тақдим этилган таклифлар Фарғона вилояти кўп тармоқли тиббиёт маркази неврология бўлимига (буйруқ №147, 14.07.2025 й.), Андижон вилояти кўп тармоқли тиббиёт марказига (буйруқ №01, 05.08.2025 й.), шунингдек Наманган вилояти кўп тармоқли тиббиёт марказига (буйруқ №75-А/Ф, 24.07.2025 й.) жорий этилди. Илмий-техник кенгашининг 2026 йил 28 мартдаги №5-сонли баённомаси ва №05/46-сонли хулосаси билан тасдиқланган. Ижтимоий самарадорлиги: таклиф этилган ёндашув функционал тикланишни эрта прогноз қилиш, реабилитация тактикасини индивидуаллаштириш ва беморларни даволаш самарадорлигини ошириш имконини берди. Иқтисодий самарадорлиги: мазкур комплекс диагностика усулини бир бемор учун 705000 сўм қўшимча харажат билан амалиётга жорий этиш (бу харажат диагностика ва прогноз аниқлигини ошириш билан оқланади) ҳолатни янада аниқ ва мақсадли баҳолаш, асоссиз мурожаатлар ҳамда текширув ва даволаш харажатларини камайтириш имконини берди. Хулоса: BDNF/NSE нисбати ишемик инсултда функционал тикланишни баҳолашнинг ишончли прогностик мезони сифатида тавсия этилади.
тўртинчи илмий янгилик: ишемик инсультнинг эрта тикланиш даврида транскраниал микрополяризациянинг когнитив ва нутқ функцияларига, биоакустик коррекциянинг эмоционал-мотивацион соҳага устувор реабилитацион таъсири ҳамда ҳаракат функциялари, NIHSS ва mRS кўрсаткичлари бўйича ҳар икки усулнинг қиёсий самарадорлиги исботланганлиги бўйича таклифлар Фарғона жамоат саломатлиги тиббиёт институти Илмий кенгашининг 2025 йил 4 июлдаги №01-02/u-t-65-сонли қарори билан тасдиқланган «Ишемик инсултнинг эрта тикланиш даврида беморларни нейрофизиотерапевтик усуллар ёрдамида реабилитация қилишни оптималлаштириш» номли услубий тавсияларга киритилди. Тақдим этилган таклифлар Фарғона вилояти соғлиқни сақлаш бошқармасининг 2025 йил 14 июлдаги №148-сонли буйруғи билан Фарғона вилояти кўп тармоқли тиббиёт маркази ва Фарғона вилояти ногиронлар учун реабилитация ва протезлаш маркази неврология бўлимларига, 2025 йил 5 августдаги №02-сонли буйруқ билан Андижон вилояти кўп тармоқли тиббиёт марказига, шунингдек 2025 йил 24 июлдаги №76-A/F-сонли буйруқ билан Наманган вилояти кўп тармоқли тиббиёт марказига жорий этилди. Илмий-техника кенгашининг 2026 йил 28 мартдаги №5-сонли баённомаси ва №05/46-сонли хулосаси билан тасдиқланган. Ижтимоий самарадорлиги: ишлаб чиқилган дифференциал нейрореабилитация усули ҳаракат, нутқ ва когнитив функцияларнинг тезроқ тикланишини таъминлайди, беморларнинг ҳаёт сифати ва ижтимоий мослашувини яхшилади. Иқтисодий самарадорлиги: ТКМП ва БАКни мақсадли қўллаш вақтинчалик меҳнатга лаёқатсизлик даврини 60 кунга қисқартирди ва такрорий врач қабуллари сонини камайтирди, бемор учун тахминан 3700000 сўм иқтисодга эришилди; терапиянинг ўзи нисбатан юқори қийматга эгалигини ҳисобга олган ҳолда, бир предотвращённый оғир ногиронлик ҳолати учун соф иқтисодий самара 26838000 сўмдан ташкил топди. Хулоса: инсулт подтипи ва реабилитацион салоҳиятга мос равишда транскраниал микрополяризация ва биоакустик коррекцияни дифференциал қўллаш эрта нейрореабилитация самарадорлигини сезиларли даражада оширади.
бешинчи илмий янгилик: Ишемик инсультнинг эрта тикланиш даврида реабилитацион салоҳиятни прогнозлашга мўлжалланган BDNF, NSE, VEGF ва NAA/Cr кўрсаткичларининг турли комбинацияларидан иборат учта регрессион модел орасида NAA/Cr кўрсаткичини қамраб олган модел дисперсиянинг 90% дан ортиғини изоҳлаши ва энг юқори прогностик имкониятга эгалиги аниқланганлиги бўйича таклифлар Фарғона жамоат саломатлиги тиббиёт институти Илмий кенгашининг 2025 йил 4 июлдаги №01-02/u-t-65-сонли қарори билан тасдиқланган «Ишемик инсултнинг эрта тикланиш даврида беморларни нейрофизиотерапевтик усуллар ёрдамида реабилитация қилишни оптималлаштириш» номли услубий тавсияларга киритилди. Тақдим этилган таклифлар Фарғона вилояти соғлиқни сақлаш бошқармасининг 2025 йил 14 июлдаги №148-сонли буйруғи билан Фарғона вилояти кўп тармоқли тиббиёт маркази ва Фарғона вилояти ногиронлар учун реабилитация ва протезлаш маркази неврология бўлимларига, 2025 йил 5 августдаги №02-сонли буйруқ билан Андижон вилояти кўп тармоқли тиббиёт марказига, шунингдек 2025 йил 24 июлдаги №76-A/F-сонли буйруқ билан Наманган вилояти кўп тармоқли тиббиёт марказига жорий этилди. Илмий-техника кенгашининг 2026 йил 28 мартдаги №5-сонли баённомаси ва №05/46-сонли хулосаси билан тасдиқланган. Ижтимоий самарадорлиги: реабилитацион салоҳиятни эрта аниқлаш реабилитация дастурини шахсийлаштириш, тикланиш самарадорлигини ошириш ва ногиронлик хавфини камайтириш имконини берди. Иқтисодий самарадорлиги: беморларни реабилитацион салоҳият даражаси бўйича эрта стратификация қилиш ҳолатни аниқ ва мақсадли баҳолашни таъминлади, асоссиз текширувлар сонини камайтирди ҳамда паст реабилитацион салоҳиятга эга беморларга ўз вақтида кучайтирилган терапия (БАК+ТКМП) тайинлаш имконини берди, бу уларда умрбод ижтимоий тўловларни талаб қиладиган оғир ногиронлик ривожланишининг олдини олади. Олдини олинган бир оғир ногиронлик ҳолати учун соф иқтисодий самара 26838000 сўмни ташкил этди. Хулоса: нейромаркерлар ва МР-спектроскопия кўрсаткичларига асосланган комплекс баҳолаш реабилитацион салоҳиятни объектив аниқлаш имконини беради.
