Турсунов Сардор Бахтинуровичнинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I.    Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Ўткир мия қон томирлари билан касалланган беморларга эндоваскуляр аралашув тактикасини такомиллаштириш”, 14.00.40 – Шошилинч тиббиёт (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2021.1.DSc/Tib533.
Илмий маслаҳатчи: Алимов Дониёр Анварович, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий маркази.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий маркази, DSc.06/2025.27.12.Tib.18.01.
Расмий оппонентлар: Коков Леонид Сергеевич, тиббиёт фанлари доктори, РФА академиги, профессор (Россия); Шарипова Висолат Хамзаевна, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Асадуллаев Мақсуд Маҳмудович, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Санкт-Петербург шаҳридаги И.И.Джанелидзе номидаги шошилинч ёрдам илмий-тадқиқот институти (Россия).
Диссертация йўналиши амалий аҳамиятга молик.
II.    Тадқиқотнинг мақсади ўткир артериал окклюзияда шошилинч реперфузия усулини танлаш ва инсульт билан боғлиқ гемодинамик аҳамиятли стенозни эрта коррекциялашни ўз ичига олган табақалаштирилган эндоваскуляр тактикани такомиллаштириш орқали ўткир ишемик инсульт билан оғриган беморларни даволаш натижаларини яхшилашдан иборат.
III.    Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор олдинги қон айланиш артерияларининг ўткир окклюзиясида шошилинч эндоваскуляр реперфузия усулини (тромбаспирация, тромбэкстракция, комбинацияланган усул) танлашнинг клиник-инструментал мезонлари ишемик инсультнинг клиникаси бошланиш вақти, бош мия моддаси ишемик шикастланиш ҳажми (ASPECTS шкаласи), неврологик етишмовчилик даражаси (NIHSS шкаласи), окклюзиянинг жойлашуви ва узунлиги, шунингдек коллатерал қон айланиш ҳолатини (Виллизий доираси) ҳисобга олган ҳолда аниқланган;
орқа қон айланиш артерияларининг (умуртқа ва асосий артериялар) ўткир окклюзиясида шошилинч эндоваскуляр реперфузия усулини танлаш хусусиятлари ишемик инсульт клиникаси бошланиш вақти, бош мия моддаси ишемик шикастланиш ҳажми (ASPECTS шкаласи), неврологик етишмовчилик даражаси ва коллатерал қон айланиш ҳолатига қараб аниқланган;
илк бор инсульт билан боғлиқ гемодинамик аҳамиятли стенозда ички уйқу артериясини стентлашга кўрсатмалар ва оптимал муддатлари ушбу тоифадаги беморларда коллатерал захира ҳолати, ишемик шикастланиш ҳажми ва ҳамроҳ патологияни ҳисобга олган ҳолда 30, 90 кунлик ва 12 ойлик воқеасиз яшовчанлик кўрсаткичлари аниқланган;
умуртқа артериялари бошланиш қисми инсульт билан боғлиқ стенозида уларни стентлашга кўрсатмалар ва оптимал муддатлар аниқланган;
илк бор ўткир ишемик инсультда табақалаштирилган эндоваскуляр тактиканинг икки босқичли алгоритми ишлаб чиқилди, у ўткир артериал окклюзияда шошилинч реперфузия усулини танлаш ва бемор ҳолати барқарорлашгандан сўнг инсульт билан боғлиқ стенозни эрта коррекциялаши асосланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. 
Ўткир ишемик инсульт билан оғриган беморларни «терапевтик дарча» даврида даволаш натижаларини яхшилаш бўйича олиб борилган илмий тадқиқот натижалари асосида соғлиқни сақлаш амалиётига қуйидаги услубий тавсиялар ишлаб чиқилган ва жорий этилган: «Ишемик инсультнинг терапевтик дарча даврида эндоваскуляр аралашувлар самарадорлиги» (РШТЁИМ Илмий кенгашининг 2025 йил «2» декабрдаги №5-сон баённомаси) ва «Ишемик инсультнинг ўткир даврида эндоваскуляр аралашувлар тактикасини танлаш алгоритми» (РШТЁИМ Илмий кенгашининг 2025 йил «2» декабрдаги №5-сон баённомаси). Ишемик инсульт билан оғриган беморларни даволашнинг илмий натижалари соғлиқни сақлаш амалиётига, жумладан Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий маркази Самарқанд (29.05.2026 йилдаги №122-U), Жиззах (10.06.2026 йилдаги №40), Навоий (15.06.2026 йилдаги №54) ва Наманган (19.06.2026 йилдаги №75/21) филиаллари клиникаларига жорий этилган. Олинган натижалар ногиронлик кўрсаткичи ва ўлим ҳолатлари сонини камайтириш имконини берди.
Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техникавий кенгашнинг 2026 йил  20  августдаги Х102-сонли мажлиси баённомаси асосида берилган илмий-тадқиқот иши натижаларини амалиётга жорий этиш тўғрисидаги хулосасига мувофиқ:
биринчи илмий янгилик: илк бор олдинги қон айланиш артерияларининг ўткир окклюзиясида шошилинч эндоваскуляр реперфузия усулини (тромбаспирация, тромбэкстракция, комбинацияланган усул) танлашнинг клиник-инструментал мезонлари ишемик инсультнинг клиникаси бошланиш вақти, бош мия моддаси ишемик шикастланиш ҳажми (ASPECTS шкаласи), неврологик етишмовчилик даражаси (NIHSS шкаласи), окклюзиянинг жойлашуви ва узунлиги, шунингдек коллатерал қон айланиш ҳолатини (Виллизий доираси) ҳисобга олган ҳолда аниқланган. Ишлаб чиқилган мезонлар ва усуллар «Ишемик инсультнинг терапевтик дарча даврида эндоваскуляр аралашувлар самарадорлиги» услубий тавсиялари таркибига киритилган ва РШТЁИМ Самарқанд филиали амалиётига жорий этилган (29.05.2026 йилдаги № 122-U буйруқ). Ижтимоий самарадорлиги: олдинги қон айланиш ҳавзасида шошилинч реперфузия усулини табақалаштирилган танлаш неврологик етишмовчиликнинг максимал регрессини, ногиронлик кўрсаткичининг сезиларли пасайишини ва беморларнинг меҳнат фаолиятига қайтишини таъминлайди. Иқтисодий самарадорлиги: олдинги қон айланиш артериялари окклюзиясида табақалаштирилган эндоваскуляр реканализация усулларини қўллаш вақтинчалик меҳнат қобилиятсизлиги муддатини 30 кундан 8 ўрин-кунга (73,3% га) қисқартириш имконини берди, бу Т.И. Искандаров формуласи (2005) бўйича ҳисоб-китобга кўра бир беморга 1804000 сўм (йилига 40 беморга 72160000 сўм) иқтисодий самара беради. Хулоса: вақт, ASPECTS шкаласи, неврологик етишмовчилик даражаси ва коллатерал қон айланиш ҳолатини ҳисобга олган ҳолда олдинги қон айланиш артериялари окклюзиясида шошилинч эндоваскуляр реперфузия усулини табақалаштирилган танлаш — беморларнинг 78,4–85,7% ида TICI-IIb/III реканализациясига эришишни таъминловчи клиник самарали ва иқтисодий асосланган ёндашувдир.
иккинчи илмий янгилик: орқа қон айланиш артерияларининг (умуртқа ва асосий артериялар) ўткир окклюзиясида шошилинч эндоваскуляр реперфузия усулини танлаш хусусиятлари ишемик инсульт клиникаси бошланиш вақти, бош мия моддаси ишемик шикастланиш ҳажми (ASPECTS шкаласи), неврологик етишмовчилик даражаси ва коллатерал қон айланиш ҳолатига қараб аниқланган. Ишлаб чиқилган мезонлар ва усуллар «Ишемик инсультнинг терапевтик дарча даврида эндоваскуляр аралашувлар самарадорлиги» услубий тавсиялари таркибига киритилган ва РШТЁИМ Навоий филиали амалиётига жорий этилган (15.06.2026 йилдаги № 54-сон буйруқ). Ижтимоий самарадорлиги: орқа қон айланиш артериялари (умуртқа ва асосий артериялар) окклюзиясида эндоваскуляр усулларни табақалаштирилган қўллаш ушбу гуруҳ беморларига хос юқори ўлимни камайтириш ва mRs шкаласи бўйича функционал натижани яхшилашни таъминлайди. Иқтисодий самарадорлиги: орқа қон айланиш артериялари окклюзиясида табақалаштирилган эндоваскуляр тактикани жорий этиш вақтинчалик меҳнат қобилиятсизлиги муддатини 45 кундан 14 ўрин-кунга (68,9% га) қисқартиришга кўмаклашди, бу Т.И. Искандаров формуласига кўра бир беморга 2542000 сўм (йилига 15 беморга 38130000 сўм) ҳисобий иқтисодий самара берди. Хулоса: орқа қон айланиш артериялари окклюзиясида шошилинч реперфузиянинг эндоваскуляр усуллари тромбаспирация ва комбинацияланган усулда беморларнинг 87,5–100% ида TICI-IIb/III реканализациясига эришиш билан юқори клиник самарадорликка эга ва консерватив терапияга иқтисодий асосланган муқобил ҳисобланади.
учинчи илмий янгилик: илк бор инсульт билан боғлиқ гемодинамик аҳамиятли стенозда ички уйқу артериясини стентлашга кўрсатмалар ва оптимал муддатлари ушбу тоифадаги беморларда коллатерал захира ҳолати, ишемик шикастланиш ҳажми ва ҳамроҳ патологияни ҳисобга олган ҳолда 30, 90 кунлик ва 12 ойлик воқеасиз яшовчанлик кўрсаткичлари аниқланган. Ишемик инсультнинг ўткир даврида уйқу артерияларини стентлашнинг ишлаб чиқилган танлов мезонлари ва методикаси «Ишемик инсультнинг ўткир даврида эндоваскуляр аралашувлар тактикасини танлаш алгоритми» услубий тавсиялари таркибига киритилган ва РШТЁИМ Наманган филиали амалиётига жорий этилган (19.06.2026 йилдаги №75/21-сон буйруқ). Ижтимоий самарадорлиги: ишемик инсультнинг ўткир даврида уйқу артерияларини стентлаш морфологик субстратни (атеросклеротик бляшкани) якуний бартараф этишни таъминлайди ва такрорий инсульт ривожланишининг олдини олади, бу беморлар ҳаёт сифатини сезиларли яхшилайди ва узоқ муддатли иккиламчи дори профилактикасига эҳтиёжни камайтиради. Иқтисодий самарадорлиги: ишемик инсультнинг ўткир даврида уйқу артерияларини стентлашни жорий этиш вақтинчалик меҳнат қобилиятсизлиги муддатини 28 кундан 10 ўрин-кунга (64,3% га) қисқартириш, ишемик инсульт рецидивлари бўйича такрорий госпитализацияларнинг олдини олиш ва бир беморга 1476000 сўм (йилига 30 беморга 44280000 сўм) ҳисобий иқтисодий самара олиш имконини берди. Хулоса: ишлаб чиқилган кўрсатмалар бўйича (инсульт билан боғлиқ ички уйқу артериянинг 60% дан ортиқ стенозида ўчоқли неврологик етишмовчилик ёки ўткинчи ишемик ҳуруж бўлганда, беқарор бляшка ёки тугаган коллатерал захирада 75% дан ортиқ стенозда) ва оптимал муддатларда (ўткинчи ишемик ҳуружда 2–3-кунлари, содир бўлган инсультда 5–10-кунлари) бажарилган уйқу артерияларини стентлаш такрорий ишемик инсульт профилактикасининг юқори самарали усули бўлиб, буни Каплан–Майер усули бўйича воқеасиз яшовчанлик кўрсаткичлари (30-кунга 0,95, 90-кунга 0,93 ва 12 ойга 0,91) тасдиқлайди.
тўртинчи илмий янгилик: умуртқа артериялари бошланиш қисми инсульт билан боғлиқ стенозида уларни стентлашга кўрсатмалар ва оптимал муддатлар аниқланганлиги «Ишемик инсультнинг ўткир даврида эндоваскуляр аралашувлар тактикасини танлаш алгоритми» услубий тавсиялари таркибига киритилган ва РШТЁИМ Жиззах филиали амалиётига жорий этилган (10.06.2026 йилдаги №40-сон буйруқ). Ижтимоий самарадорлиги: ишемик инсультнинг ўткир даврида умуртқа артерияси оғзининг гемодинамик аҳамиятли ёки критик стенозида стентлаш вертебробазиляр ҳавзада инсульт рецидивининг якуний профилактикасини таъминлайди; бу ҳавзадаги инсульт энг оғир клиник кечиш ва юқори ўлим билан тавсифланади. Иқтисодий самарадорлиги: ишемик инсультнинг ўткир даврида умуртқа артерияларини стентлашни жорий этиш вақтинчалик меҳнат қобилиятсизлиги муддатини 25 кундан 9 ўрин-кунга (64,0% га) қисқартириш, орқа қон айланиш ишемик инсульти рецидиви бўйича такрорий госпитализацияларнинг олдини олиш ва Т.И. Искандаров формуласи (2005) бўйича бир беморга 1312000 сўм (йилига 20 беморга 26240000 сўм) ҳисобий иқтисодий самара олиш имконини берди. Хулоса: симптомли гемодинамик аҳамиятли ёки критик оғиз стенозида оптимал муддатларда (ўткинчи ишемик ҳуружда 2–3-кунлари, содир бўлган инсультда 5–10-кунлари) бажарилган умуртқа артерияларини стентлаш вертебробазиляр ҳавзада такрорий ишемик инсульт профилактикасининг клиник самарали ва иқтисодий асосланган усули бўлиб, буни воқеасиз яшовчанлик кўрсаткичлари (0,95, 0,94 ва 0,91) тасдиқлайди.
бешинчи илмий янгилик: илк бор ўткир ишемик инсультда табақалаштирилган эндоваскуляр тактиканинг икки босқичли алгоритми ишлаб чиқилди, у ўткир артериал окклюзияда шошилинч реперфузия усулини танлаш ва бемор ҳолати барқарорлашгандан сўнг инсульт билан боғлиқ стенозни эрта коррекциялаши асосланган. Ишлаб чиқилган алгоритм «Ишемик инсультнинг ўткир даврида эндоваскуляр аралашувлар тактикасини танлаш алгоритми» услубий тавсиялари таркибига киритилган ва РШТЁИМ Наманган филиали амалиётига жорий этилган (19.06.2026 йилдаги №75/21-сон буйруқ). Ижтимоий самарадорлиги: алгоритмни қўллаш даволашнинг ҳар икки босқичида ҳар бир бемор учун оптимал тактикани шахсийлаштирилган танлашни таъминлайди, бу неврологик етишмовчиликнинг максимал регрессига, ногиронлик кўрсаткичининг сезиларли пасайишига ва беморларнинг меҳнат фаолиятига қайтишига кўмаклашади. Иқтисодий самарадорлиги: эндоваскуляр тактикани алгоритмлаштирилган танлашни жорий этиш вақтинчалик меҳнат қобилиятсизлиги муддатини 32 кундан 7 ўрин-кунга (78,1% га) қисқартириш имконини берди, бу Т.И. Искандаров формуласи (2005) бўйича бир беморга 2050000 сўм (йилига 60 беморга 123000000 сўм) иқтисодий самара беради. Хулоса: ишлаб чиқилган табақалаштирилган эндоваскуляр тактиканинг икки босқичли алгоритми ўткир ишемик инсульт билан оғриган беморларни шахсийлаштирилган олиб боришнинг клиник самарали ва иқтисодий асосланган воситасидир.