Оманов Беҳрузжон Шуҳрат ўғлининг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган тармогʼи номи): «Ацетилендан олинадиган маҳсулотлар синтези учун мақбул катализатор танлаш ва технологияларини такомиллаштириш», 02.00.14 – Органик моддалар ва улар асосидаги материаллар технологияси (техника фанлари).
Диссертация мавзуси роʼйхатга олинган рақам: В2026.3.ДСc/Т1120.
Илмий маслаҳатчи: Турабджанов Садритдин Махаматдинович, техника фанлари доктори, профессор, академик.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Навоий давлат университети.
ИК фаолият коʼрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Тошкент кимё-технология институти, ДСc.03/2025.27.12.Т.42.01.
Расмий оппонентлар: Юнусов Мирахмат Пўлатович, техника фанлари доктори, профессор; Жумаева Дилноза Жураевна, техника фанлари доктори; Ахмедов Вохид Низомович, техника фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Фарғона давлат техника университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: ацетилендан олинадиган маҳсулотлар синтези учун мақбул катализатор таркибини аниқлаш, уларни қўллаш билан ацетон ва винилацетат ишлаб чиқариш технологияларини такомиллаштиришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
ацетилен асосида ацетон синтезда ZnO·Fe2O3·Cr2O3·MnO2·V2O5/YuKS, винилацетат олишда ЗнО·CдО·ЗрО2/керамзит нанокатализаторлар таркибларнинг фаол, барқарор ва селективлиги исботланган;
микросферик наноғовак керамзит ташувчи юзасида д-элементлар нитратлари эритмаларини лимон кислотаси иштирокида айланма адсорбсиялаш, NH4OH таъсирида гелга айлантириш, фаол компонентларни ташувчи юзасида текис тақсимланиши аниқланган;
керамзит қумига Zn(Ch3COO)2, Cd(Ch3COO)2 ва ZrO(NO3)2 тузларининг сувли эритмаларини шимдириш, 400 °C ҳароратда калсинациялаш, 180 -200 °C ҳароратда муз цирка кислотаси билан ишлов бериб, ўртача ўлчами 25–35 нм бўлган каталитик фаол нанозаррачалар олиш шароитлари асосланган;
нанокатализаторларнинг таркиби, физик-кимёвий ва текстуравий хусусиятлари билан, ацетон ва винилацетат синтези жараёнларидаги каталитик фаоллиги ҳамда селективлиги орасидаги боғлиқлик исботланган;
ацетилендан ацетон ва винилацетат синтез учун мақбул реактор тури танланган, дифференциал реакторда, ацетон ва винилацетат синтез қилиш жараёнларининг кинетик қонуниятлари аниқланган, жараёнларни тавсифловчи кинетик тенгламалар ва кинетик моделлар ишлаб чиқилган ҳамда реакцияларнинг бориш механизмлари асосланган;
юқори фаоллик ва селективликка эга нанокатализаторлар иштирокида ацетилендан ацетон ва винилацетат олишнинг кам чиқиндили, энергия ва ресурс тежамкор такомиллаштирилган технологияси ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Ацетилендан олинадиган маҳсулотлар синтези учун селектив катализаторлар танлаш ва технологияларини такомиллаштиришни бўйича олинган илмий натижалар асосида:
ацетиленни сув (буғ) билан гидратлаш ва цирка кислотаси билан ацетиллаш учун д-металлар, металл оксидлари ва тузлари асосида нанокатализаторлар ишлаб чиқариш жараёнининг такомиллашган технологияси «Навоиязот» АЖ ишлаб чиқариш амалиётига жорий қилинган («Навоиязот» АЖнинг 2025 йил 15 апрелдаги 02-2109-сонли маълумотномаси). Натижада, ацетиленни кимёвий ўзгаришлари учун унумдор ва селектив нанокатализаторлар таркибини ишлаб чиқиш, хорижий аналогларини алмаштириш имконини берган;
ацетиленни сув (буғ) билан гидратлаш жараёнининг такомиллашган технологияси «Навоиязот» АЖ ишлаб чиқариш амалиётига жорий қилинган («Навоиязот» АЖ нинг 2025 йил 15 апрелдаги 02-2109-сонли маълумотномаси). Натижада, ацетиленни гидратлаш билан ацетон ишлаб чиқиш технологиясини такомиллаштириш имконини берган;
цирка кислотасини виниллаш билан винилацетат олиш технологияси «Навоиязот» АЖ ишлаб чиқариш амалиётига жорий қилинган («Навоиязот» АЖ нинг 2025 йил 15 апрелдаги 02-2109-сонли маълумотномаси). Натижада, цирка кислотани виниллаш билан винилацетат ишлаб чиқариш имконини берган.