Халимова Холида Хакимбаевнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар:
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Ўпкани сурункали обструктив касаллиги артериал гипертензия билан коморбидликда кечганда буйраклар дисфункциясини эрта ташхислаш ва даволашни такомиллаштириш” 14.00.05 – Ички касалликлар (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.2.PhD/Tib5858.
Илмий раҳбар: Гадаев Абдиғаффор Гадаевич, тиббиёт фанлар доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент давлат тиббиёт университети.
Илмий кенгаш фаолият кўрсатаётган муассаса номи: Тошкент давлат  тиббиёт университети, DSc.06/2025.27.12.Tib 01.02.
Расмий оппонентлар: Нуриллаева Наргиза Мухтархановна, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Курбонов Абдукодир Кенжаевич, тиббиёт фанлари доктори.
Диссертация йўналиши: амалий аҳамиятга молик. 
II. Тадқиқотнинг мақсади: ўпканинг сурункали обструктив касаллиги турли оғирлик даражалари ва клиник шакллари артериал гипертензия билан коморбидликда кечганда ташқи нафас фаолияти, ҳамда буйраклар функционал холати кўрсаткичлари орасидаги боғлиқликни баҳолаш хамда даволашни такомиллаштиришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
ўпканинг сурункали обструктив касаллиги артериал гипертензия билан коморбид кечганда касаллик оғирлик даражаси ортишига мутаносиб равишда коптокчалар фильтрацияси тезлигининг пасайиши аниқланиб, буйрак функционал ҳолати ёмонлашувининг касаллик клиник оғирлиги билан узвий боғлиқлиги аниқланган;
ўпканинг сурункали обструктив касаллиги артериал гипертензия билан коморбид кечганда E-селектин миқдорининг касаллик оғирлашишига мутаносиб ортиши аниқланиб, эндотелиал дисфункция ва қон томирлар ремоделланиши жараёнларининг касаллик прогрессиясидаги патогенетик аҳамияти асосланган;
ўпканинг сурункали обструктив касаллиги артериал гипертензия билан бирга кечганда альдостерон, ўсма некрози омили-α ва IV тип коллаген миқдорининг касаллик оғирлигига мутаносиб ортиши аниқланиб, тизимли яллиғланиш, нефросклероз ва тўқималар ремоделланиши жараёнларининг ўзаро патогенетик боғлиқлиги аниқланган;
ўпканинг сурункали обструктив касаллиги ва артериал гипертензияда тунги гипоксемия фонида каротид хеморефлекс воситасида симпатик асаб тизими фаоллашуви билан боғлиқ тунги артериал босимнинг патологик кўтарилиши ва «night-peaker» профили шаклланиши аниқланиб, бир кеча-кундузлик артериал қон босими мониторингининг яширин тунги гипертензияни эрта аниқлашдаги диагностик аҳамияти асосланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши: 
Ўпканинг сурункали обструктив касаллиги артериал гипертензия билан коморбидликда кечганда буйраклар дисфункциясини эрта ташхислаш ва даволашни такомиллаштириш бўйича олинган натижалар асосида:
биринчи илмий янгилик. ўпканинг сурункали обструктив касаллиги артериал гипертензия билан коморбид кечганда касаллик оғирлик даражаси ортишига мутаносиб равишда коптокчалар фильтрацияси тезлигининг пасайиши аниқланиб, буйрак функционал ҳолати ёмонлашувининг касаллик клиник оғирлиги билан узвий боғлиқлиги аниқланганлиги С.Султанов номидаги Қорақалпоғистон Республикаси Нукус шаҳри Фтизиатрия ва пульмонология маркази амалиётига 2026 йил 4 майдаги 81-сон буйруқ ҳамда Академик Ш.Алимов номидаги Республика ихтисослаштирилган фтизиатрия ва пульмонология илмий-амалий тиббиёт маркази амалиётига 2026 йил 14 майдаги 16/IB-сон буйруқ асосида татбиқ этилган. (Соғлиқни сақлаш вазирлигининг 2026 йил 14 августдаги №Х53-сонли хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: ЎСОК артериал гипертензия билан коморбидликда кечган беморларда коптокчалар фильтрацияси тезлигини мунтазам баҳолаш буйраклар функционал ҳолатининг бузилишини эрта босқичда аниқлаш, буйрак асоратлари ривожланиш хавфи юқори бўлган беморларни ўз вақтида ажратиш ва уларда даволаш ҳамда диспансер кузатувини индивидуаллаштириш имконини берган. Иқтисодий самарадорлиги: буйрак дисфункциясини эрта аниқлаш орқали оғир нефрологик асоратлар ривожланиши, қўшимча диагностик текширувлар, такрорий госпитализация ва узоқ муддатли стационар даволанишга бўлган эҳтиёжни камайтириш, шу орқали даволашга сарфланадиган маблағларни мақбуллаштириш имкони яратилган. Хулоса: ЎСОК артериал гипертензия билан коморбидликда кечганда касаллик оғирлашган сари коптокчалар фильтрацияси тезлигининг пасайиб бориши буйрак функционал ҳолатининг ёмонлашувини кўрсатади. Шу сабабли ушбу тоифадаги беморларда буйрак функциясини мунтазам назорат қилиш буйрак дисфункциясини эрта аниқлаш, асоратлар ривожланишининг олдини олиш ва даволаш самарадорлигини оширишда муҳим аҳамият касб этади.
Иккинчи илмий янгилик. ўпканинг сурункали обструктив касаллиги артериал гипертензия билан коморбид кечганда E-селектин миқдорининг касаллик оғирлашишига мутаносиб ортиши аниқланиб, эндотелиал дисфункция ва қон томирлар ремоделланиши жараёнларининг касаллик прогрессиясидаги патогенетик аҳамияти асосланганлиги С.Султанов номидаги Қорақалпоғистон Республикаси Нукус шаҳри Фтизиатрия ва пульмонология маркази амалиётига 2026 йил 4 майдаги 81-сон буйруқ ҳамда Академик Ш.Алимов номидаги Республика ихтисослаштирилган фтизиатрия ва пульмонология илмий-амалий тиббиёт маркази амалиётига 2026 йил 14 майдаги 16/IB-сон буйруқ асосида татбиқ этилган. (Соғлиқни сақлаш вазирлигининг 2026 йил 14 августдаги №Х53-сонли хулосаси).Ижтимоий самарадорлиги: E-селектин кўрсаткичидан фойдаланиш эндотелиал дисфункция ва томирлар ремоделланиши кучайган беморларни эрта аниқлаш, уларда юрак-қон томир ва буйрак асоратлари хавфини баҳолаш ҳамда профилактик ва даволаш чораларини ўз вақтида белгилаш имконини берган. Бу беморларни хавф даражаси бўйича саралаш ва динамик кузатув сифатини оширишга хизмат қилган. Иқтисодий самарадорлиги: томирлар ремоделланиши ва эндотелиал дисфункцияси юқори бўлган хавф гуруҳларини эрта аниқлаш орқали оғир юрак-қон томир асоратларини даволаш, шошилинч тиббий ёрдам кўрсатиш ва такрорий стационар даволаниш билан боғлиқ харажатларни камайтириш имкони яратилган. Хулоса: ЎСОК оғирлик даражасининг ортиши билан E-селектин миқдорининг кўпайиши эндотелиал дисфункция ва томирлар ремоделланиши жараёнларининг чуқурлашиб боришини кўрсатади. E-селектинни баҳолаш асоратлар хавфи юқори бўлган беморларни эрта аниқлаш ва уларда профилактик чораларни ўз вақтида амалга ошириш имконини беради.
Учинчи илмий янгилик. ўпканинг сурункали обструктив касаллиги артериал гипертензия билан бирга кечганда альдостерон, ўсма некрози омили-α ва IV тип коллаген миқдорининг касаллик оғирлигига мутаносиб ортиши аниқланиб, тизимли яллиғланиш, нефросклероз ва тўқималар ремоделланиши жараёнларининг ўзаро патогенетик боғлиқлиги аниқланганлиги С.Султанов номидаги Қорақалпоғистон Республикаси Нукус шаҳри Фтизиатрия ва пульмонология маркази амалиётига 2026 йил 4 майдаги 81-сон буйруқ ҳамда Академик Ш.Алимов номидаги Республика ихтисослаштирилган фтизиатрия ва пульмонология илмий-амалий тиббиёт маркази амалиётига 2026 йил 14 майдаги 16/IB-сон буйруқ асосида татбиқ этилган. (Соғлиқни сақлаш вазирлигининг 2026 йил 14 августдаги №Х53-сонли хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: альдостерон, α-ўсма некроз омили ва IV тип коллаген кўрсаткичларини комплекс баҳолаш яллиғланиш, нефросклероз ва тўқима ремоделланиши кучайган беморларни эрта аниқлаш, касаллик прогрессиясини прогноз қилиш ҳамда патогенетик даволаш чораларини индивидуал танлаш имконини берган. Бу буйрак ва юрак-қон томир тизимида қайтмас ўзгаришлар ривожланишининг олдини олишга хизмат қилган. Иқтисодий самарадорлиги: нефросклероз ва тўқималар ремоделланишини эрта босқичда аниқлаш орқали оғир асоратларни даволаш, узоқ муддатли стационар кузатув ва такрорий госпитализациялар учун сарфланадиган маблағларни камайтириш ҳамда тиббий ресурслардан самарали фойдаланиш имкони яратилган. Хулоса: альдостерон, α-ўсма некроз омили ва IV тип коллаген миқдорининг ЎСОК оғирлигига мос равишда ортиб бориши яллиғланиш, нефросклероз ва тўқима ремоделланиши жараёнларининг кучайишини акс эттиради. Ушбу маркерларни комплекс баҳолаш буйрак дисфункцияси прогрессиясини прогнозлаш ва даволаш тактикасини индивидуаллаштиришда муҳим аҳамиятга эга.
Тўртинчи илмий янгилик. ўпканинг сурункали обструктив касаллиги ва артериал гипертензияда тунги гипоксемия фонида каротид хеморефлекс воситасида симпатик асаб тизими фаоллашуви билан боғлиқ тунги артериал босимнинг патологик кўтарилиши ва «night-peaker» профили шаклланиши аниқланиб, бир кеча-кундузлик артериал қон босими мониторингининг яширин тунги гипертензияни эрта аниқлашдаги диагностик аҳамияти асосланганлиги С.Султанов номидаги Қорақалпоғистон Республикаси Нукус шаҳри Фтизиатрия ва пульмонология маркази амалиётига 2026 йил 4 майдаги 81-сон буйруқ ҳамда Академик Ш.Алимов номидаги Республика ихтисослаштирилган фтизиатрия ва пульмонология илмий-амалий тиббиёт маркази амалиётига 2026 йил 14 майдаги 16/ИБ-сон буйруқ асосида татбиқ этилган. (Соғлиқни сақлаш вазирлигининг 2026 йил 14 августдаги №Х53-сонли хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: бир кеча-кундузлик артериал қон босими мониторингидан фойдаланиш орқали клиник ўлчовларда аниқланмай қолиши мумкин бўлган тунги гипертензия, “non-dipper” ва “night-peaker” профилларини эрта аниқлаш, хавфи юқори беморларни ажратиш ва антигипертензив терапиянинг қабул вақти ҳамда схемасини индивидуаллаштириш имкони яратилган. Услубий тавсияномада ҳам “non-dipper” ва “night-peaker” профиллари аниқланганда антигипертензив терапияни қайта кўриб чиқиш тавсия қилинган. Бу инсульт, миокард инфаркти ва бошқа юрак-қон томир асоратлари хавфини камайтиришга хизмат қилади. Иқтисодий самарадорлиги: бир кеча-кундузлик қон босими мониторингини амалиётга жорий этиш ва даволашни индивидуаллаштириш ҳисобига такрорий госпитализациялар ҳамда стационар даволаниш муддатини қисқартириш, юрак-қон томир асоратларини даволашга кетадиган харажатларни камайтириш имкони яратилган. Хулоса: ЎСОК артериал гипертензия билан коморбид кечганда тунги гипоксемия фонида симпатик асаб тизими фаоллигининг ошиши “night-peaker” профили шаклланишига олиб келади. Шу сабабли мазкур беморларда бир кеча-кундузлик артериал қон босими мониторингини ўтказиш яширин тунги гипертензияни эрта аниқлаш, антигипертензив терапияни индивидуаллаштириш ҳамда юрак-қон томир асоратлари хавфини камайтириш имконини беради.

Yangiliklarga obuna bo‘lish