Сулаймонова Гулноза Тулкинжановнанинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I.    Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Турли этиологияли сурункали буйрак касалликлари ривожланишида микроэлементозлар  аҳамияти ва патогенетик давони такомиллаштириш» 14.00.05 – Ички касалликлар, 14.00.29 – Гематология ва трансфузиология (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2024.3.DSc/Tib1122.
Илмий маслаҳатчилар: Ахмедова Нилуфар Шариповна, тиббиёт фанлари доктори, профессор;  Болтаев Камол Жумаевич, тиббиёт фанлари доктори, доцент. 
Диссертация бажарилган муассаса номи: Бухоро давлат тиббиёт институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Бухоро давлат тиббиёт институти ҳузуридаги DSc.06/2025.27.12.Tib.05.02 рақамли илмий кенгаш асосидаги бир марталик илмий кенгаш..
Расмий оппонентлар: Бадритдинова Матлуба Нажмитдиновна, тиббиёт фанлари доктори, доцент; Собиров Мақсуд Атабаевич, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Маматов Сагинали Мирзаевич, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Кубан давлат тиббиёт университети (Россия Федерацияси).
Диссертация йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: турли этиологияли сурункали буйрак касалликлари мавжуд беморларда микроэлемент дисбалансининг клиник-патогенетик аҳамиятини аниқлаш ва ушбу бузилишларни коррекциялашга асосланган патогенетик даволаш усулларини такомиллаштиришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:     
турли этиологияли сурункали буйрак касаллиги (гипертоник, диабетик, метаболик ва яллиғланишли нефропатиялар)да Fe, Zn, Cu ва Se даражаларининг ўзига хос микроэлемент профили аниқланиб, ҳар бир этиологик гуруҳ учун хос бўлган номутаносиблик хусусиятлари асосланган;
микроэлементлар номутаносиблик ҳолатининг буйрак функцияси кўрсаткичлари (БКФТ, креатинин, цистатин С, альбуминурия) ва яллиғланиш фаоллиги билан ўзаро боғлиқлиги исботланиб, темир, рух ва селен даражаларининг пасайиши ҳамда мис концентрaциясининг ортиши СБК прогрессиясининг мустақил патогенетик белгилари эканлиги асосланган;
артериал гипертензия, 2-тип қандли диабет ва семизлик мавжуд беморларда доминант микроэлемент номутаносиблиги шаклланиш қонуниятлари аниқланиб, селен танқислиги 29,8%, рух танқислиги 25,0%, темир танқислиги 20,7% ва миснинг юқори концентрatsiяси 16,5% ҳолларда кузатилиши ҳамда мазкур ўзгаришларнинг СБК прогрессияси хавфини ошириши асосланган;
ROC-таҳлил ва кўп омилли логистик регрессия натижалари асосида микроэлементлар ва клиник хавф омилларини интегрaция қилувчи CKD-MPS (Chronic Kidney Disease–Microelement Prognostic Score) прогностик модели ишлаб чиқилиб, унинг СБК прогрессиясини эрта башорат қилиш, беморларни хавф даражалари бўйича стратификatsiя қилишдаги юқори диагностик самарадорлиги асосланган;
CKD-MPS модели негизида доминант микроэлемент номутаносиблиги ва СБК этиологик омилини ҳисобга олган шахсийлаштирилган патогенетик коррекция стратегияси ишлаб чиқилиб, унинг қўлланилиши буйрак функциясини яхшилаш, альбуминурия, яллиғланиш фаоллиги ва прогностик хавф индексини камайтириш орқали нефропротектив терапия самарадорлигини ошириши исботланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. 
Тадқиқотда олинган клиник лаборатор функционал ва даволашдан кейинги  натижалари асосида 
Биринчи илмий янгилик. Турли этиологияли сурункали буйрак касаллиги (гипертоник, диабетик, метаболик ва яллиғланишли нефропатиялар)да Fe, Zn, Cu ва Se даражаларининг ўзига хос микроэлемент профили аниқланиб, ҳар бир этиологик гуруҳ учун хос бўлган номутаносиблик хусусиятлари асосида “Микроэлементозлар фонида ривожланган сурункали буйрак касаллигини патогенетик даволашни такомиллаштириш” (Бухоро давлат тиббиёт институти Эксперт Кенгашининг 2025 йил 30 январдаги № 25-м/025/1 сони билан тасдиқланган) мавзусидаги ҳамда “Сурункали буйрак касаллигида микроэлементлар танқислигини аниқлашнинг диагностик аҳамияти ва мақбуллаштириш” (Бухоро давлат тиббиёт институти Кенгашининг 2025 йил 30 январдаги № 25-м/025 сони билан тасдиқланган)  услубий тавсиянома тасдиқланган. Ушбу услубий тавсиянома касалликни эрта ташхислаш сифатини яхшилаш, патогенетик даво муолажаларини мувофиқлаштириш имконини берган. Турли этиологияли сурункали буйрак касалликлари ривожланишида микроэлементозлар  ахамияти ва патогенетик давони такомиллаштиришга бағишланган илмий натижалар соғлиқни сақлаш амалиётига, хусусан, Навоий вилоят кўп тармоқли тиббиёт маркази бўйича буйруқ (24.02.2025 й.; №23), Бухоро вилоят  кўп тармоқли тиббиёт маркази бўйича буйруқ (1.03.2025 й.; №44), Бухоро шаҳар тиббиёт бирлашмаси бўйича буйруқ (28.02.2025 й.; №309-2-42-ТБ/2025-сон), Когон шаҳар  тиббиёт бирлашмаси (11.03.2025 й; №687-2-208-ТБ/2025-сон) бўйича фаолиятларига тадбиқ этилди. Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 2025-йил 20-июндаги илмий тадқиқот натижаларини амалиётга жорий этиш тўғрисидаги №X20-сонли хулосаси. Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги: Ушбу илмий янгилик сурункали буйрак касаллигини эрта босқичларда аниқлаш, хавф гуруҳидаги беморларни ўз вақтида саралаш, асоратлар ривожланишининг олдини олиш ва буйрак етишмовчилигининг оғир босқичларига ўтишни секинлаштириш имконини берди. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги: Турли этиологияли сурункали буйрак касалликларида симптомсиз кечувчи эссенциал микроэлементлар (темир, рух, селен, мис) нафақат этиологик омил, балки нефропатия прогрессиясини башорат қилувчи мустақил прогностик омил эканлиги асосланиб, хар бир бемор учун 1 250 000 сўмгача иқтисод қилинди. Хулоса: Микроэлементлар  номутаносиблигини эрта аниқлаш ҳамда ишлаб чиқилган прогностик моделдан фойдаланиш СБК прогрессияси ва асоратларини барвақт олдини олиш, оғир босқичларга ўтишни секинлаштириш, даволаш харажатларини камайтириш ва ҳар бир беморга 1 250 000 сўмгача иқтисодий самара олиш имконини берди.
Иккинчи илмий янгилик. микроэлементлар номутаносиблик ҳолатининг буйрак функцияси кўрсаткичлари (БКФТ, креатинин, цистатин С, альбуминурия) ва яллиғланиш фаоллиги билан ўзаро боғлиқлиги исботланиб, темир, рух ва селен даражаларининг пасайиши ҳамда мис концентрaциясининг ортиши СБК прогрессиясининг мустақил патогенетик белгилари эканлиги асосида  “Микроэлементозлар фонида ривожланган сурункали буйрак касаллигини патогенетик даволашни такомиллаштириш” (Бухоро давлат тиббиёт институти Эксперт Кенгашининг 2025 йил 30 январдаги № 25-м/025/1 сони билан тасдиқланган) мавзусидаги ҳамда “Сурункали буйрак касаллигида микроэлементлар танқислигини аниқлашнинг диагностик аҳамияти ва мақбуллаштириш” (Бухоро давлат тиббиёт институти Кенгашининг 2025 йил 30 январдаги № 25-м/025 сони билан тасдиқланган)  услубий тавсиянома тасдиқланган. Ушбу услубий тавсиянома касалликни эрта ташхислаш сифатини яхшилаш, патогенетик даво муолажаларини мувофиқлаштириш имконини берган. Турли этиологияли сурункали буйрак касалликлари ривожланишида микроэлементозлар  ахамияти ва патогенетик давони такомиллаштиришга бағишланган илмий натижалар соғлиқни сақлаш амалиётига, хусусан, Навоий вилоят кўп тармоқли тиббиёт маркази бўйича буйруқ (24.02.2025 й.; №23), Бухоро вилоят  кўп тармоқли тиббиёт маркази бўйича буйруқ (1.03.2025 й.; №44), Бухоро шаҳар тиббиёт бирлашмаси бўйича буйруқ (28.02.2025 й.; №309-2-42-ТБ/2025-сон), Когон шаҳар  тиббиёт бирлашмаси  (11.03.2025 й; №687-2-208-ТБ/2025-сон) бўйича фаолиятларига тадбиқ этилди. Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 2025-йил 20-июндаги илмий тадқиқот натижаларини амалиётга жорий этиш тўғрисидаги №X20-сонли хулосаси. Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги: микроэлементлар номутаносиблигининг ўзига хос клиник-лаборатор хусусиятларини аниқлаш беморларни индивидуал хавф даражаси бўйича баҳолаш, касаллик оғирлашишини эрта прогноз қилиш ва шахсга йўналтирилган кузатув тактикасини ишлаб чиқиш имконини берди. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги: олинган натижаларга кўра, ушбу ёндашувни қўллаш натижасида ҳар бир бемор учун 1 марта нефролог қабули, умумий қон таҳлили, умумий сийдик таҳлили, қондаги креатинин, С-реактив оқсил, ферритин ҳамда сийдикда креатинин ва микроальбумин таҳлиллари бўйича ортиқча харажатларни камайтириш мумкин. Бу эса ўртача 535 000 сўм иқтисод қилиш имконини берди.  Хулоса: микроэлементлар номутаносиблигининг клиник-лаборатор хусусиятларини аниқлаш ва ортиқча диагностик харажатларни камайтириш беморларни индивидуал хавф даражаси бўйича баҳолаш, касаллик оғирлашишини эрта прогноз қилиш ҳамда шахсга йўналтирилган кузатувни таъминлаб, ҳар бир бемор учун 535 000 сўм иқтисод қилиш имконини берди.
Учинчи илмий янгилик. Артериал гипертензия, 2-тип қандли диабет ва семизлик мавжуд беморларда доминант микроэлемент номутаносиблиги шаклланиш қонуниятлари аниқланиб, селен танқислиги 29,8%, рух танқислиги 25,0%, темир танқислиги 20,7% ва миснинг юқори концентрatsiяси 16,5% ҳолларда кузатилиши ҳамда мазкур ўзгаришларнинг СБК прогрессияси хавфини ошириши асосланганлиги бўйича “Микроэлементозлар фонида ривожланган сурункали буйрак касаллигини патогенетик даволашни такомиллаштириш” (Бухоро давлат тиббиёт институти Эксперт Кенгашининг 2025 йил 30 январдаги № 25-м/025/1 сони билан тасдиқланган) мавзусидаги ҳамда “Сурункали буйрак касаллигида микроэлементлар танқислигини аниқлашнинг диагностик аҳамияти ва мақбуллаштириш” (Бухоро давлат тиббиёт институти Кенгашининг 2025 йил 30 январдаги № 25-м/025 сони билан тасдиқланган)  услубий тавсиянома тасдиқланган. Ушбу услубий тавсиянома касалликни эрта ташхислаш сифатини яхшилаш, патогенетик даво муолажаларини мувофиқлаштириш имконини берган. Турли этиологияли сурункали буйрак касалликлари ривожланишида микроэлементозлар  ахамияти ва патогенетик давони такомиллаштиришга бағишланган илмий натижалар соғлиқни сақлаш амалиётига, хусусан, Навоий вилоят кўп тармоқли тиббиёт маркази бўйича буйруқ (24.02.2025 й.; №23), Бухоро вилоят  кўп тармоқли тиббиёт маркази бўйича буйруқ (1.03.2025 й.; №44), Бухоро шаҳар тиббиёт бирлашмаси бўйича буйруқ (28.02.2025 й.; №309-2-42-ТБ/2025-сон), Когон шаҳар  тиббиёт бирлашмаси ( 11.03.2025 й; №687-2-208-ТБ/2025-сон) бўйича фаолиятларига тадбиқ этилди. Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 2025-йил 20-июндаги илмий тадқиқот натижаларини амалиётга жорий этиш тўғрисидаги №X20-сонли хулосаси. Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги: ишлаб чиқилган прогностик мезонлар касаллик оғирлашиш хавфини олдиндан аниқлаш, беморларни хавф даражасига кўра саралаш ва ўз вақтида мақсадли профилактик чораларни қўллаш имконини берди. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги: коморбид ҳолатларда микроэлементозларни тўғри баҳолаш орқали такрорий нефролог қабуллари ва ортиқча лаборатор текширувлар сонини қисқартириш мумкин. Бир беморга 2 марта нефролог қабули, умумий қон ва сийдик таҳлиллари, қондаги креатинин, С-реактив оқсил ва ферритин таҳлиллари қисқариши ҳисобига ўртача 657 000 сўм иқтисод қилинди. Хулоса: Коморбид ҳолатларда микроэлементозларни тўғри баҳолаш ва прогностик мезонлардан фойдаланиш ортиқча нефролог қабуллари ҳамда лаборатор текширувларни қисқартириш, касаллик оғирлашишини эрта аниқлаш ва мақсадли профилактик чораларни қўллаш орқали ҳар бир беморга 657 000 сўм иқтисодий самара олиш имконини берди.
Тўртинчи илмий янгилик. ROC-таҳлил ва кўп омилли логистик регрессия натижалари асосида микроэлементлар ва клиник хавф омилларини интегрaция қилувчи CKD-MPS (Chronic Kidney Disease–Microelement Prognostic Score) прогностик модели ишлаб чиқилиб, унинг СБК прогрессиясини эрта башорат қилиш, беморларни хавф даражалари бўйича стратификaция қилишдаги юқори диагностик самарадорлиги асосланганлиги бўйича “Микроэлементозлар фонида ривожланган сурункали буйрак касаллигини патогенетик даволашни такомиллаштириш” (Бухоро давлат тиббиёт институти Эксперт Кенгашининг 2025 йил 30 январдаги № 25-м/025/1 сони билан тасдиқланган) мавзусидаги ҳамда “Сурункали буйрак касаллигида микроэлементлар танқислигини аниқлашнинг диагностик аҳамияти ва мақбуллаштириш” (Бухоро давлат тиббиёт институти Кенгашининг 2025 йил 30 январдаги № 25-м/025 сони билан тасдиқланган)  услубий тавсиянома тасдиқланган. Ушбу услубий тавсиянома касалликни эрта ташхислаш сифатини яхшилаш, патогенетик даво муолажаларини мувофиқлаштириш имконини берган. Турли этиологияли сурункали буйрак касалликлари ривожланишида микроэлементозлар  ахамияти ва патогенетик давони такомиллаштиришга бағишланган илмий натижалар соғлиқни сақлаш амалиётига, хусусан, Навоий вилоят кўп тармоқли тиббиёт маркази бўйича буйруқ (24.02.2025 й.; №23), Бухоро вилоят  кўп тармоқли тиббиёт маркази бўйича буйруқ (1.03.2025 й.; №44), Бухоро шаҳар тиббиёт бирлашмаси бўйича буйруқ (28.02.2025 й.; №309-2-42-ТБ/2025-сон), Когон шаҳар  тиббиёт бирлашмаси (11.03.2025 й; №687-2-208-ТБ/2025-сон) бўйича фаолиятларига тадбиқ этилди. Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 2025-йил 20-июндаги илмий тадқиқот натижаларини амалиётга жорий этиш тўғрисидаги №X20-сонли хулосаси. Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги: индивидуал биоэлементар профиль тузилиши ҳар бир беморда микроэлемент алмашинувининг ўзига хос хусусиятларини баҳолаш, патогенетик хавф омилларини аниқлаш ва шахсга хос даволаш тактикасини танлаш имконини берди. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги: прогностик мезонлардан фойдаланиш натижасида такрорий нефролог қабуллари, умумий қон ва сийдик таҳлиллари, қондаги креатинин, С-реактив оқсил, ферритин ҳамда сийдикда креатинин ва микроальбумин таҳлиллари сонини камайтириш мумкин. Бу ҳар бир бемор учун ўртача 693 000 сўм иқтисод қилиш имконини берди.  Хулоса: Индивидуал биоэлементар профиль асосида микроэлементлар алмашинувини баҳолаш ва прогностик мезонлардан фойдаланиш ортиқча диагностик текширувларни қисқартириш, шахсга йўналтирилган даволаш тактикасини танлаш, асоратлар хавфини камайтириш ва беморларнинг ҳаёт сифатини яхшилаш билан бир қаторда, ҳар бир бемор учун 693 000 сўм иқтисодий самара олиш имконини берди.
Бешинчи илмий янгилик. CKD-MPS модели негизида доминант микроэлемент номутаносиблиги ва СБК этиологик омилини ҳисобга олган шахсийлаштирилган патогенетик коррекция стратегияси ишлаб чиқилиб, унинг қўлланилиши буйрак функциясини яхшилаш, альбуминурия, яллиғланиш фаоллиги ва прогностик хавф индексини камайтириш орқали нефропротектив терапия самарадорлигини ошириши исботланганлигига кўра “Микроэлементозлар фонида ривожланган сурункали буйрак касаллигини патогенетик даволашни такомиллаштириш” (Бухоро давлат тиббиёт институти Эксперт Кенгашининг 2025 йил 30 январдаги № 25-м/025/1 сони билан тасдиқланган) мавзусидаги ҳамда “Сурункали буйрак касаллигида микроэлементлар танқислигини аниқлашнинг диагностик аҳамияти ва мақбуллаштириш” (Бухоро давлат тиббиёт институти Кенгашининг 2025 йил 30 январдаги № 25-м/025 сони билан тасдиқланган)  услубий тавсиянома тасдиқланган. Ушбу услубий тавсиянома касалликни эрта ташхислаш сифатини яхшилаш, патогенетик даво муолажаларини мувофиқлаштириш имконини берган. Турли этиологияли сурункали буйрак касалликлари ривожланишида микроэлементозлар  ахамияти ва патогенетик давони такомиллаштиришга бағишланган илмий натижалар соғлиқни сақлаш амалиётига, хусусан, Навоий вилоят кўп тармоқли тиббиёт маркази бўйича буйруқ (24.02.2025 й.; №23), Бухоро вилоят  кўп тармоқли тиббиёт маркази бўйича буйруқ (1.03.2025 й.; №44), Бухоро шаҳар тиббиёт бирлашмаси бўйича буйруқ (28.02.2025 й.; №309-2-42-ТБ/2025-сон), Когон шаҳар  тиббиёт бирлашмаси ( 11.03.2025 й; №687-2-208-ТБ/2025-сон) бўйича фаолиятларига тадбиқ этилди. Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 2025-йил 20-июндаги илмий тадқиқот натижаларини амалиётга жорий этиш тўғрисидаги №X20-сонли хулосаси.  Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги: персоналлаштирилган танлов асосида  микроэлемент номутаносиблигини мақсадли коррекция қилиш, яллиғланиш ва оксидатив стрессни камайтириш, камқонлик ва нефропатия прогрессиясини секинлаштириш имконини берди. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги: : индивидуал  ёндашув асосида беморга мос тактикани белгилаш орқали асосий лаборатор текширувлар харажатини қисқартириш мумкин. Бу бир бемор учун ўртача 635 000 сўм иқтисод қилиш имконини беради. Хулоса: персоналлаштирилган  терапия қўллаш орқали такрорий нефролог ва умумий шифокор қабуллари, шунингдек, даволашни назорат қилиш учун қайта-қайта ўтказиладиган лаборатор текширувлар сонини камайтириш мумкин. Натижада ҳар бир бемор учун ўртача 793 000 сўм иқтисод қилиш имкони юзага келди.

Yangiliklarga obuna bo‘lish