Яхяева Мунавар Абдукаххаровнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган тармоғи номи): «Аспергиллусорйзае-5 замбуруғининг амилолитик, протеолитик ферментлари ҳосил қилиш хусусиятлари ва уларни амалиётда қўллаш», 03.00.12 – Биотехнология (биология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2017.1.PhD/B44.
Илмий раҳбар: Ахмедова Захро Рахматовна, биология фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Микробиология институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Микробиология институти, DSc.05/2025.27.12.B.21.01.
Расмий оппонентлар: Насметова Соадат Мамажановна, биология фанлари доктори; Зиёвитдинов Жамолитдин Фазлитдинович, кимё фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Ўзбекистон Миллий университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: маҳаллий Аспергиллус ва Пениcиллиум мицелиал замбуруғларининг гидролитик фаол продусентини скринглаш, амилолитик комплексга кирувчи ферментлар синтезини оптималлаштириш ҳамда амалиётда қўллаш имкониятларини баҳолашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор Ўзбекистонда табиий шароитларида кенг тарқалган Аспергиллус авлоди замбуруғларининг амилолитик ферментлар системасига кирувчи глюкоамиалаза ва α-амилаза вакиллари ҳамда протеолитик ферментларини биргаликда синтез қилиши аниқланган;
энзиматик фаолликни бошқаришнинг оптимал шарт-шароитлари танланган, уларнинг босқичма-босқич синтезланган ва гидролитик фаол ферментларнинг ўзаро тақсимланиш даражалари протеазанинг таъсирида амилолитик ферментларнинг протеолитик деградациясини олдини олувчи омиллари асосланган;
А. орйзае-5 замбуруғи протеолитик фаоллигининг нордон (рН 2,5), нейтрал (рН 6,0) ва ишқорий (рН 9,0-9,5) оралиқларида юқори каталитик фаоллик ва барқарорликка эгалиги, ундан амалий фойдаланиш имкониятлари аниқланган;
А, орйзае-5 штаммининг амилолитик ферментларини бижғиш саноатида босқичма-босқич қўллашнинг илмий асослари яратилган, шунингдек, култура суюқлигидан α-амилаза, глюкоамилаза ва протеаза ферментларини фракциялаш орқали ажратиб олишнинг биокимёвий усули такомиллаштирилган;
турли оқсил субстратлари (глиадин, казеин, глютен) гидролизида протеолитик ферментларнинг имкониятлари аниқланган, қиёсий самарадорлиги ҳамда энзимокатализ жараёнининг пролонгирланганлигини таъминловчи омиллари асосланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Аспергиллус орйзае-5 замбуруғининг амилолитик, протеолитик ферментларни ҳосил қилиш хусусиятлари ва уларни амалиётда қўллаш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
маҳаллий микромицет А. орйзае-5 замбуруғи ва саноат чиқиндиларини қўллаган ҳолда амилолитик, протеолитик ферментларнинг комплекс препаратини олиш биотехнологияси яратилган (Ўзбекистон Республикаси Ветеринария ва чорвачиликни ривожлантириш давлат қўмитасининг 2022 йил 25 апрелдаги 02/23-803-сон маълумотномаси). Натижада, паррандачилик саноатида гўшт, тухум маҳсулдорлигини оширишда, паррандалар озуқаси ҳазм жараёнини яхшилашда безарар, биологик фаол озуқавий қўшимча сифатида фойдаланиш технологиясини ишлаб чиқиш имконини берган;
Аспергиллус орйзае-5 замбуруғи ва саноат чиқиндиларини қўллаган ҳолда амилолитик, протеолитик ферментларнинг комплекс препарати Сирдарё вилояти “Акбаршох Ривож” хусусий корхонасида паррандалар учун бериладиган озуқага қўшимча сифатида жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Ветеринария ва чорвачиликни ривожлантириш давлат қўмитасининг 2022 йил 25 апрелдаги 02/23-803-сон маълумотномаси). Натижада, блойлер жўжаларининг озуқаси 10-12% миқдорда ферментатив препарат қўлланилиши натижасида уларнинг вазни назоратга нисбатан 14% дан 42,5% гача ортиши имконини берган;
амилолитик, протеолитик ферментлар препарати гўшт ва тухум йўналишида боқиладиган ёш “РОСС-308” зотига мансуб жўжалар озуқа рационини бойитишда жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Ветеринария ва чорвачиликни ривожлантириш давлат қўмитасининг 2022 йил 25 апрелдаги №02/23-803-сон маълумотномаси). Натижада, касалликларга чалиниш ҳолатларининг кескин пасайганлиги, жўжалар ўлим ҳолатларининг 60% камайиши имконини берган.