Шамсиддинова Камола Ихтиёр қизининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Суғориладиган майдонларда такрорий экин сифатида экиладиган мош касалликлари ва уларга қарши кураш чоралари”, 06.01.09 –Ўсимликларни ҳимоя қилиш (қишлоқ хўжалиги фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2023.1.PhD/Qx1076.
Илмий раҳбар: Рахмонов Жалил Холиқулович, қишлоқ хўжaлиги фанлари бўйича фалсафа доктори, катта илмий ходим.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Ўсимликлар карантини ва ҳимояси илмий-тадқиқот институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Пахта селекцияси, уруғчилиги ва етиштириш агротехнологиялари илмий-тадқиқот институти, DSc.08/2025.27.12.Qх.01.01.
Расмий оппонентлар: Хўжаев Шомил Турсунович, қишлоқ хўжалиги фанлари доктори, профессор; Халмуминова Гулчехра Қулмуминовна, қишлоқ хўжaлиги фанлари бўйича фалсафа доктори, доцент.
Етакчи ташкилот: Тошкент давлат аграр университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади Тошкент вилоятининг типик ва ўтлоқи бўз, Қашқадарё вилоятининг типик ва оч тусли бўз тупроқлари шароитида мош экини нав ва нав намуналарида учрайдиган касаллик қўзғатувчи замбуруғларнинг тур таркиби, биоэкологик ривожланиш хусусиятлари, тарқалиш ҳудуди ҳамда зарар келтириш даражасини ўрганиш асосида уларга қарши кураш чораларини ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор Тошкент ва Қашқадарё вилоятлари шароитида суғориладиган майдонларда такрорий экин сифатида етиштирилаётган мош экинида асосий касалликлар сифатида фузариоз илдиз чириши ва антракноз устунлиги аниқ ланиб, уларнинг тарқалиш даражаси 15,4-24,2% оралиғида, ривожланиш даражаси эса 8,1-12,3% ни ташкил этиши қайд қилинган;
мош экинида учрайдиган патоген замбуруғларнинг таксономик таркиби аниқланиб, улар 2 та бўлим, 3 та синф, 4 та оила, 4 та туркум ва 6 та турга мансублиги белгиланди. Доминант патогенлар сифатида Fusarium spp. ва Colletotrichum lindemuthianum ажратиб кўрсатилган ҳамда уларнинг турли тупроқ-иқлим шароитларида юқори мослашувчанлиги асослаб берилган. Патоген замбуруғларнинг биоэкологик ривожланиш хусусиятлари ўрганилганда, уларнинг ўсиш тезлиги ва морфологик белгиларининг озиқа муҳитига боғлиқлиги аниқланган. Fusarium турлари учун картошкали декстрозали агар муҳит оптимал экани, Colletotrichum lindemuthianum эса Чапек ва сусло муҳитларида фаол ривожланиши илмий асосланган;
Табиий шароитда ҳамда сунъий инфекцион фон орқали мош навларининг чидамлилиги ўрганилганда маҳаллий навлардан Дурдона, Осиё ва Зилола, хорижий навлардан Дахён ва Санпо навлари чидамли деб топилган. Oлиб борилган комплекс агротехник тадбирлар мош экинида фузариоз илдиз чириши ва антракноз касалликларининг ривожланиш даражасини ўртача 47-48% гача камайтирган, ўсимликларнинг морфологик кўрсаткичларини яхшилаган ва ҳосилдорликни 25-30% га оширган;
 уруғларни экишдан олдин биологик ва кимёвий уруғдори препаратларни қўллаш асосида 77,6% дан 89,2% гача биологик самарадорликка эришилган, ўсув давридаги касалликларга қарши курашда қўлланиладиган фунгицидларни синовдан ўтказишда 89,4-93,4% биологик самарадорликка эришилган; 
мош экини пишиб етилишига 20 кун қолганда сепиш тўхататилганда, мош ҳосили таркибида Импакт супер - Flutriafol (0,02 мг/кг), Tebuconazole (0,04 мг/кг), Pilarviva 34% эм.к. - Propiconazole (0,003 мг/кг), Picoxistrobin (0,002 мг/кг), Marshal Duo 40% эм.к. - Tebuconazole (0,01 мг/кг), Propiconazole (0,005 мг/кг) миқдорда учраши аниқланди. Касалликларга қарши курашда препаратларни қўллашни мош экини пишиб етилишига 30 кун қолганда сепиш тўхтатилганда пестицидларнинг токсик қолдиқ миқдори учрамаганлиги аниқланган;
мош экинининг ўсув даврида учрайдиган антракноз касаллигига  Marshal Duo 40% эм.к. қўлланилганда назоратга нисбатан 2,0-2,8 ц/га, Pilarviva эм.к. фунгицидида 2,2-2,6 ц/га ва Impakt super препарати билан ишлов берилганда 2,3-2,7 ц/га ҳосил сақлаб қолинди. Сарфланган ҳар бир сўм эса назоратга нисбатан ўзини оқлаши 3,2-3,8 мартагача бўлгани аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Суғориладиган майдонларда етиштирилаётган мош экинида учрайдиган касалликларнинг тур таркиби, биоекологик ривожланиш хусусиятлари, зарар келтириш даражасини ўрганиб, уларга қарши кураш чораларини ишлаб чиқиш бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижалари асосида:
 “Мош касалликлари ва уларга қарши кураш чоралари” мавзусида тавсиёнома чоп эттирилган (Қишлоқ хўжалигида билим ва инновaциялар миллий марказининг 2026 йил 28 январдаги 05/05-04-68-сон маълумотномаси). Ушбу тавсиянома мош экинини етиштиришга ихтисослашган фермер хўжаликларида қўлланма сифатида хизмат қилмоқда;
мошнинг ўсув даврида антракноз ва ун-шудринг касалликларига қарши Тошкент вилояти Шоличилик илмий-тадқиқот институти тажриба даласининг 25,0 гектар   ҳамда “Абдулла-Абдуҳолиқ” фермер хўжалигининг 10,0 гектар майдонида Pilarviva 34% эм.к. 0,5-0,6 л/га, Impakt super 0,5-0,6 л/га, Marshal Duo 40% эм.к. 0,2-0,25 л/га сарф-меъёрларда ишлов берилиб, жами 35 гектар майдонда жорий қилинган (Қишлоқ хўжалигида билим ва инновaциялар миллий марказининг 2026 йил 28 январдаги 05/05-04-68-сон маълумотномаси). Натижада, 89,4-93,4% биологик самарадорликка эришилган; 
мошнинг фузариоз сўлиш касаллигига қарши Қашқадарё вилояти Ғузор тумани “Темур бобо набираси Жавоҳир” фермер хўжалигининг 25,0 гектар, “Юлдуз 1975” фермер хўжалигининг 3,0 гектар майдонида ҳамда Китоб тумани “Самадов Диёрбек” фермер хўжалигининг 10,0 гектар, “Шеров Жасурбек” фермер хўжалигининг 8,0 гектар, “Назаров Ғайрат” фермер хўжалигининг 7,0 гектар, “Шохрух-Жонибек” фермер хўжалигининг 6,0 гектар майдонида Максим ХЛ 035 FS, 3,5% сус.к.  (0,8-1,0 л/т), Селест топ  312 FS, сус.к. (0,8-1,0 л/т),  микробиологик препаратлардан Bactvipe 2% с.э. (3,0-5,0 л/т), Shild 2% с.э. (3,0-5,0 л/т) 1, Sanjeevni н.кук. (6,0-8,0 кг/т) уруғдори препаратлари қўлланилган, жами 59 гектар майдонда жорий қилинган (Қишлоқ хўжалигида билим ва инновaциялар миллий марказининг 2026 йил 28 январдаги 05/05-04-68-сон маълумотномаси). Натижада, 77,6-89,2% биологик самарадорликка эришилган.