Хожабаева Гулназ Азатовнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган тармоғи номи): «Баъзи 3д-металларнинг 5-Р-2-амино-1,3,4-тиадиазол ҳосилалари ва пиколин кислотаси билан аралаш лигандли комплекс бирикмалари синтези ва тадқиқоти», 02.00.01 – Ноорганик кимё (кимё фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.3.PhD/К1023.
Илмий раҳбар: Кадирова Шахноза Абдухалиловна кимё фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассасалар номи: Ўзбекистон Миллий университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Ўзбекистон Миллий университети, DSc.03/2025.27.12.К.01.13.М.
Расмий оппонентлар: Кадирова Зухра Чингизовна, кимё фанлари доктори, профессор; Ибрагимова Мавлуда Рўзметовна, кимё фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD), катта илмий ходим.
Етакчи ташкилот: Тошкент фармацевтика институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: Cо²⁺, Ни²⁺, Cу²⁺ ва Зн²⁺ тузларининг 5-алмашинган 2-амино-1,3,4-тиадиазол ҳосилалари ва пиколин кислотаси билан аралаш лигандли координацион бирикмаларини синтез қилиш ҳамда уларнинг тузилиши ва хоссаларини аниқлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор 2-амино-5-метилтио- ва 2-амино-5-этилтио-1,3,4-тиадиазоллар ва пиколин кислотасининг кобалт(ИИ), никел(ИИ), мис(ИИ) ва рух ионлари билан аралаш лигандли комплекс бирикмаларини синтез қилиш методикаси ишлаб чиқилган ҳамда Cо(ИИ), Ни(ИИ), Cу(ИИ) ва Зн металларнинг асетатли ва перхлоратли тузлари асосида 12 та нейтрал ва катионли комплекс бирикмалари синтез қилинган.
комплекс бирикмалардаги компонентларнинг оптимал стехиометрик нисбатлари Cо(ИИ), Ни(ИИ) ва Зн(ИИ) комплекслари учун М:Л:Пиc = 1:2:2 ҳамда Cу(ИИ) комплекслари учун эса М:Л:Пиc = 1:2:2 ва 3:2:4 бўлиши аниқланган;
квант-кимёвий ҳисоблашлар натижалари бўйича тиадиазол лигандларида координацияланиш эндотциклик азот атомлари орқали амалга ошиши, пиколин кислотаси эса пиридин ҳалқасидаги азот атоми ва карбоксил гуруҳининг кислород атомлари орқали координацияланиб, металлар билан барқарор хелат боғларни ҳосил қилиши аниқланган;
илк бор рентгеноструктуравий таҳлил усули билан 12 та янги комплекс бирикмаларнинг октаедрик [НиЛ12(Пиc)2], [CоЛ12(Пиc)2], [ЗнЛ12(Пиc)2], [Cу(Пиc)2(CлО4)2](ҲЛ1)2, [Cу3Л12(Ҳ2О)2(Пиc)4(CлО4)2], [НиЛ22(Пиc)2], [CоЛ22(Пиc)2], [ЗнЛ22(Пиc)2], [НиЛ22(Пиc)(ҲПиc)]CлО4, [CоЛ22(Пиc)(ҲПиc)]CлО4, [ЗнЛ22(Пиc)(ҲПиc)]CлО4, ва [Cу(Пиc)2(CлО4)2](ҲЛ2)2 тузилишда бўлиши аниқланган.
мисли комплекслардаги стереокимёвий ва электрон таъсирлар, Ян-Теллер эффекти ҳисобига метал-ацидолиганд боғларининг узайиши туфайли (М:Л:Пиc) 1:2:2 нисбатдаги чўзилган октаедрик ҳамда 3:2:4 нисбатдаги уч ядроли комплекслари ҳосил бўлиши аниқланган.
РФЕС таҳлили натижалари бўйича комплекс бирикмалар элемент таркиби ва Cо(ИИ), Ни(ИИ) ва Зн ионларининг оксидланиш даражалари +2 бўлиши аниқланган.
Молекуляр докинг натижалари асосида бешта комплекс бирикманинг инсон кўкрак бези саратони МCФ-7 ҳужайраларига нисбатан ситотоксик фаоллиги ин витро шароитида ўрганилган. [CоЛ22(Пиc)2] ва [НиЛ22(Пиc)2] комплекслари сисплатин препаратига нисбатан кам токциклик ва юқори селективлик намоён қилиши аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. 3д-металларнинг 5-алмашинган-2-амино-1,3,4-тиадиазол ҳосилалари ва пиколин кислотаси билан аралаш лигандли янги биологик фаол комплекс бирикмалариниг синтези ва физик-кимёвий ҳамда биологик хоссаларини аниқлаш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
[CоЛ22(Пиc)2], [НиЛ22(Пиc)2], [CоЛ22(Пиc)(ҲПиc)]CлО4, [НиЛ22(Пиc)(ҲПиc)]CлО4, [ЗнЛ22(Пиc)(ҲПиc)]CлО4, [Cу(Пиc)2(CлО4)2](ҲЛ2)2 таркибли комплексларнинг рентген структуравий таҳлили натижалари Кембриж кристаллографик маълумотлар базасига киритилган (Тҳе Cамбридге Струcтурал Датабасе, CCДC 2476312, 2476311, 2476314, 2476313, 2476315, 2455854). Натижада, ўхшаш янги кимёвий бирикмаларни синтез қилиш ва тузилишини тавсифлаш имконини берган;
Синтез қилинган комплекслардан Банарас Ҳинду Университетининг кимё кафедрасини лабораториясида инсон кўкрак бези саратонига ҳужайраларига (МCФ-7) қарши фаоллиги синаб кўрилган (Банарас Ҳинду Университетининг 2025-йил 24-октябрдаги маълумотномаси). Натижада Ни(ИИ), Cо(ИИ) ва Зн(ИИ) асосидаги комплекслар инсон кўкрак бези саратони ҳужайраларига (МCФ-7) қарши селектив фаоллик намоён қилиши тавсифланган ва тузилиш-фаоллик ўртасидаги боғлиқликларини аниқлаш имконини берган.