Сайфутдинова Зухра Абдурашид қизининг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар:
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Эркаклар бепуштлигининг клиник лаборатор ва молекуляр-генетик мезонларининг прогностик аҳамияти” 14.00.25 – Клиник-лаборатор ва функционал диагностика (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.1.DSc/Tib1261
Илмий маслаҳатчи: Курбонова Зумрад Чутбаевна, тиббиёт фанлар доктори, доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент давлат тиббиёт университети.
Илмий кенгаш фаолият кўрсатаётган муассаса номи, Илмий кенгаш рақами: Тошкент давлат тиббиёт университети, DSc.06/2025.27.12.Tib 01.02. рақамли илмий кенгаш асосидаги бир марталик илмий кенгаш.
Расмий оппонентлар: Мўминова Нигора Хайруллаевна тиббиёт фанлари доктори, доцент; Ахмедова Нилуфар Шариповна, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Носиров Фурқат Раупович тиббиёт фанлари доктори, катта илмий ходим.
Етакчи ташкилот: Андижон давлат тиббиёт институти.
Диссертация йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: эркаклар бепуштлигининг клиник-эпидемиологик, этиопатогенетик ва молекуляр-генетик хусусиятларини бахолаш, диагностик ва прогностик мезонларни такомиллаштириш ҳамда маҳаллий популяцияда самарали бошқарув стратегияларини ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор ўзбек популяциясида эркаклар бепуштлигининг эпидемиологияси, тарқалиши ва асосий хавф омиллари (генетик ва турмуш тарзига оид) йирик кўп марказли когортда (n=380) комплекс таҳлили асосида худудий хусусиятларга боғлиқ этиопатогенетик механизмлар аниқланган;
бепуштликнинг гипергонадотропик гипогонадизм, нормогонадотропик гипогонадизм, нормогонадотропик эугонадизм, гипергонадотропик эугонадизм ва гипогонадотропик гипогонадизм каби беш гормонал фенотипи маҳаллий популяцияда ажратилиб, уларнинг клиник-лаборатор, репродуктив ва патогенетик хусусиятлари исботланган;
Y-хромосома AZF минтақаларидаги микроделециялар ва CFTR ген мутацияларининг ўзбек популяциясидаги тарқалиш даражаси, турли гормонал фенотиплар билан боғлиқлиги ҳамда сперматогенез бузилишининг оғирлик даражасига таъсири исботланган;
клиник, гормонал, спермограмма ва иммунологик маркерларнинг комбинацияси асосида Y-хромосома AZF микроделецияларини молекуляр-генетик текширувсиз олдиндан башоратловчи предиктив модель ишлаб чиқилган ва ROC-таҳлил ёрдамида унинг юқори диагностик самарадорлиги (AUC ≥ 0,80) исботланган;
индивидуаллаштирилган даволаш стратегиясини белгилаш учун гормонал фенотиплаш, молекуляр-генетик маркерлар ва спермограмма кўрсаткичларини интеграциялаштирган диагностик-прогностик алгоритм ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши:
Эркаклар бепуштлигининг клиник лаборатор ва молекуляр-генетик мезонларининг прогностик аҳамияти:
биринчи илмий янгилик: Илк бор ўзбек популяциясида эркаклар бепуштлигининг эпидемиологияси, тарқалиши ва асосий хавф омиллари (генетик ва турмуш тарзига оид) йирик кўп марказли когортда (n=380) комплекс таҳлили асосида худудий хусусиятларга боғлиқ этиопатогенетик механизмлар аниқланганлиги бўйича таклифлар Соғлиқни сақлаш вазирлиги илмий фаолиятини мувофиқлаштириш бўлими томонидан 2026-йил 25-февралдаги 02-26/948-t-сон билан тасдиқланган «Эркаклар бепуштлигининг клиник, гормонал, спермограмма ҳамда молекуляр-генетик диагностика усуллари» ҳамда 2026 йил 25-февралдаги 02-26/949-t-сон билан тасдиқланган «Гипергонадотроп гипогонадизм аниқланган эркакларда семинал, гормонал кўрсаткичлар ва AZF гени ўзгаришлари асосида интегратив ташхис алгоритми» номли услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Қарши шаҳар тиббиёт бирлашмасининг 2026 йил 2 апрелдаги №596-4-69-TB/2026-сон ҳамда Республика ихтисослаштирилган Урология илмий-амалий тиббиёт маркази Фарғона вилояти филиалининг 2026 йил 12 майдаги 50-сон буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 2026 йил 10 июндаги 10/04-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: эркаклар бепуштлигининг асосий хавф омилларини эрта аниқлаш ва бартараф этиш репродуктив саломатликни сақлашга, оилаларда фарзандли бўлиш имкониятини оширишга ҳамда аҳоли репродуктив салоҳиятини яхшилашга хизмат қилади. Иқтисодий самарадорлиги: хавф гуруҳларини эрта аниқлаш орқали беморларнинг такрорий текширувлари ва самарасиз даволаш ҳолатлари қисқариб, диагностика ва даволаш харажатларини камайтириш имконини беради. Хулоса: ушбу ёндашув эркаклар бепуштлигини эрта ташхислаш ва профилактика қилиш самарадорлигини оширишга хизмат қилди.
иккинчи илмий янгилик: Бепуштликнинг гипергонадотропик гипогонадизм, нормогонадотропик гипогонадизм, нормогонадотропик эугонадизм, гипергонадотропик эугонадизм ва гипогонадотропик гипогонадизм каби беш гормонал фенотипи маҳаллий популяцияда ажратилиб, уларнинг клиник-лаборатор, репродуктив ва патогенетик хусусиятлари исботланганлиги бўйича таклифлар Соғлиқни сақлаш вазирлиги илмий фаолиятини мувофиқлаштириш бўлими томонидан 2026-йил 25-февралдаги 02-26/948-t-сон билан тасдиқланган «Эркаклар бепуштлигининг клиник, гормонал, спермограмма ҳамда молекуляр-генетик диагностика усуллари» ҳамда 2026 йил 25-февралдаги 02-26/949-t-сон билан тасдиқланган «Гипергонадотроп гипогонадизм аниқланган эркакларда семинал, гормонал кўрсаткичлар ва AZF гени ўзгаришлари асосида интегратив ташхис алгоритми» номли услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Қарши шаҳар тиббиёт бирлашмасининг 2026 йил 2 апрелдаги №596-4-69-TB/2026-сон ҳамда Республика ихтисослаштирилган Урология илмий-амалий тиббиёт маркази Фарғона вилояти филиалининг 2026 йил 12 майдаги 50-сон буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 2026 йил 10 июндаги 10/04-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: гипогонадизм фенотипларини аниқ фарқлаш ҳар бир бемор учун индивидуал диагностик ва даволаш тактикасини танлаш имконини бериб, репродуктив функцияни тиклаш самарадорлигини оширишга хиҳмат қилади. Иқтисодий самарадорлиги: касалликнинг фенотипларига асосланган ҳолда ташхис қўйиш орқали бир қатор қўшимча лаборатор ва инструментал текширувларни сонини камайтириш ҳисобига ортиқча тиббий хизмат харажатлар миқдорини қисқартиришга эришилди. Хулоса: мазкур усул эркаклар бепуштлигини этиопатогенетик жиҳатдан баҳолаш самарадорлигини сезиларли даражада оширишга ҳизмат қилди.
учинчи илмий янгилик: Y-хромосома AZF минтақаларидаги микроделециялар ва CFTR ген мутацияларининг ўзбек популяциясидаги тарқалиш даражаси, турли гормонал фенотиплар билан боғлиқлиги ҳамда сперматогенез бузилишининг оғирлик даражасига таъсири исботланганлиги бўйича таклифлар Соғлиқни сақлаш вазирлиги илмий фаолиятини мувофиқлаштириш бўлими томонидан 2026-йил 25-февралдаги 02-26/948-t-сон билан тасдиқланган «Эркаклар бепуштлигининг клиник, гормонал, спермограмма ҳамда молекуляр-генетик диагностика усуллари» ҳамда 2026 йил 25-февралдаги 02-26/949-t-сон билан тасдиқланган «Гипергонадотроп гипогонадизм аниқланган эркакларда семинал, гормонал кўрсаткичлар ва AZF гени ўзгаришлари асосида интегратив ташхис алгоритми» номли услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Қарши шаҳар тиббиёт бирлашмасининг 2026 йил 2 апрелдаги №596-4-69-TB/2026-сон ҳамда Республика ихтисослаштирилган Урология илмий-амалий тиббиёт маркази Фарғона вилояти филиалининг 2026 йил 12 майдаги 50-сон буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 2026 йил 10 июндаги 10/04-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: AZF микроделециялари ва CFTR ген мутацияларини эрта аниқлаш ирсий хавфни баҳолаш, беморларга тўғри генетик маслаҳат бериш ва репродуктив режалаштиришни такомиллаштириш имконини беради. Иқтисодий самарадорлиги: CFTR мутацияларини аниқлашни амалиётга татбиқ этиш натижасида беморнинг моддий харажати йилига 19,7% га камайди, яъни 1 нафар бемор учун 828120 сўм, 250 нафар бемор учун эса 207030000 сўм иқтисод қилинишига эришилди. Хулоса: ушбу усул эркаклар бепуштлигини генетик жиҳатдан аниқлаш самарадорлигини ошириб, даволаш натижаларини яхшилаш имконини берди.
тўртинчи илмий янгилик: Клиник, гормонал, спермограмма ва иммунологик маркерларнинг комбинацияси асосида Y-хромосома AZF микроделецияларини молекуляр-генетик текширувсиз олдиндан башоратловчи предиктив модель ишлаб чиқилган ва ROC-таҳлил ёрдамида унинг юқори диагностик самарадорлиги (AUC ≥ 0,80) исботланганлиги бўйича таклифлар Соғлиқни сақлаш вазирлиги илмий фаолиятини мувофиқлаштириш бўлими томонидан 2026-йил 25-февралдаги 02-26/948-t-сон билан тасдиқланган «Эркаклар бепуштлигининг клиник, гормонал, спермограмма ҳамда молекуляр-генетик диагностика усуллари» ҳамда 2026 йил 25-февралдаги 02-26/949-t-сон билан тасдиқланган «Гипергонадотроп гипогонадизм аниқланган эркакларда семинал, гормонал кўрсаткичлар ва AZF гени ўзгаришлари асосида интегратив ташхис алгоритми» номли услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Қарши шаҳар тиббиёт бирлашмасининг 2026 йил 2 апрелдаги №596-4-69-TB/2026-сон ҳамда Республика ихтисослаштирилган Урология илмий-амалий тиббиёт маркази Фарғона вилояти филиалининг 2026 йил 12 майдаги 50-сон буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 2026 йил 10 июндаги 10/04-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: AZF микроделецияларини юқори аниқлик билан башорат қилиш беморларни эрта саралаш, ўз вақтида генетик текширувларга йўналтириш ва репродуктив прогнозни яхшилашга хизмат қилди. Иқтисодий самарадорлиги: қиммат молекуляр-генетик таҳлилларни мақсадли равишда қўллаш имкони яратилиб, диагностика харажатлари камайтирилди. Хулоса: мазкур предиктив модель генетик текширувларнинг клиник самарадорлигини оширишга ва аниқ ташҳислаш имконини берди.
бешинчи илмий янгилик: индивидуаллаштирилган даволаш стратегиясини белгилаш учун гормонал фенотиплаш, молекуляр-генетик маркерлар ва спермограмма кўрсаткичларини интеграциялаштирган диагностик-прогностик алгоритм ишлаб чиқилганлиги бўйича таклифлар Соғлиқни сақлаш вазирлиги илмий фаолиятини мувофиқлаштириш бўлими томонидан 2026-йил 25-февралдаги 02-26/948-t-сон билан тасдиқланган «Эркаклар бепуштлигининг клиник, гормонал, спермограмма ҳамда молекуляр-генетик диагностика усуллари» ҳамда 2026 йил 25-февралдаги 02-26/949-t-сон билан тасдиқланган «Гипергонадотроп гипогонадизм аниқланган эркакларда семинал, гормонал кўрсаткичлар ва AZF гени ўзгаришлари асосида интегратив ташхис алгоритми» номли услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Қарши шаҳар тиббиёт бирлашмасининг 2026 йил 2 апрелдаги №596-4-69-TB/2026-сон ҳамда Республика ихтисослаштирилган Урология илмий-амалий тиббиёт маркази Фарғона вилояти филиалининг 2026 йил 12 майдаги 50-сон буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 2026 йил 10 июндаги 10/04-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: эркаклар бепуштлигини комплекс баҳолаш асосида ташхис қўйиш аниқлиги оширилиб, репродуктив саломатликни тиклаш, даволаш самарадорлигини ошириш ва оилаларда фарзандли бўлиш имкониятларини кенгайтиришга хизмат қилди. Иқтисодий самарадорлиги: AZF микроделецияларини аниқлашни татбиқ этиш натижасида беморнинг моддий харажати йилига 32% га камайди, яъни ҳар бир бемор учун ўртача 1345970 сўм иқтисод қилинишига эришилди. Хулоса: ушбу алгоритм қўлланилганда эркаклар бепуштлигини ташхислаш ва прогнозлаш сифатини ошириш ҳисобига даволаш муддати қисқартириш ва иқтисодий харажатлар сезиларли даражада камайтириш имконини берди.