Хайитов Алишер Адхамовичнинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Юқори жағ синуси кисталарини ташхислаш, даволаш ва профилактикасида комплекс ёндашув”, 14.00.04 – Оториноларингология (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2024.1.DSc/Tib983.
Илмий маслахатчи: Насретдинова Махзуна Тахсиновна, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Самарқанд давлат тиббиёт университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Самарқанд давлат тиббиёт
университети, DSc.06/2025.27.12. Tib.17.02.
Расмий оппонентлар: Владимирова Татьяна Юльевна, тиббиёт фанлари доктори, доцент; Шамсиев Жахонгир Фазлиддинович, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Нуров Убайдулло Ибодуллаевич, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Россия Федерал тиббий-биологик агентлигининг Оториноларингология Миллий тиббий тадқиқот маркази.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: юқори жағ синусининг кисталарини ташхислаш ва дифференциал ёндашувни комплекс патогенетик асослаш хамда янги жарроҳлик усулини ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
юқори жағ синуси тўқима тузилмаларининг патоморфологик қайта шаклланиши ҳамда маҳаллий ва тизимли яллиғланишолди цитокинлари (IL-2, IL-6, TNF-α) гиперпродукцияси синергизмига асосланган кистоз трансформациянинг патогенетик қонуниятлари аниқланган хамда ушбу маркерларнинг мукоцилиар клиренс кўрсаткичлари билан чамбарчас патогенетик боғлиқлиги синоназал дисфункция оғирлигининг объектив предиктори экани, бу эса патологик жараён фаоллигини молекуляр даражада тасдиқлаш имконини бериши исботланган;
юқори жағ синуси деворлари инфильтратида иммунорегулятор индекснинг (CD4+/CD8+ < 1,2) пасайиши билан боғлиқ маҳаллий иммунитет ўзгаришларининг молекуляр-ҳужайравий механизми асосланган ва бу механизм кистоз жараённинг сурункали персистенциясини детерминацияловчи ҳамда касаллик кечишининг клиник хусусиятларини белгиловчи барьер етишмовчилигининг етакчи патогенетик бўғини эканлиги илмий асосланган;
юқори жағ синуси кисталарини беморларда юқори жағ бушлиғининг барча қисмларини бевосита куриш имконини берадиган, жаррохлик амалиёти вақтида синус ичи анатомик тузилмаларининг шикастланиш хавфини камайтирадиган, бурун бўшлиғи функционал архитектоникасининг сақланиши хамда шиллиқ қаватнинг ятроген реактивлигини минималлаштиришни кафолатлайдиган инфратурбинал эндоскопик гайморотомиянинг янги усули ишлаб чиқилган ва патогенетик жихатдан асосланган;
назал лаважнинг цитологик таҳлили усулида лимфоцитар профилни мониторинг қилиш ва маҳаллий CD4+/CD8+ индексини тиклашга йўналтирилган хамда шиллиқ қаватнинг тезлашган эпителизациясини ва операциядан кейинги реабилитацияни оптималлаштиришни таъминлайдиган мақсадли маҳаллий иммунокоррекция тизимини жорий этишга асосланган, персоналлаштирилган профилактик стратегия схемаси илмий асосланган;
таклиф этилган усулнинг самарадорлиги рецидивлар частотасининг 1,7% (р<0,001) статистик аҳамиятли даражада камайиши, сурункали яллиғланиш тўқима ўчоқларининг тўлиқ бартараф этилиши, мукоцилиар клиренсни тикланиши ҳамда SNOT-22 шкаласи бўйича ҳаёт сифати кўрсаткичларининг ишончли яхшиланиши билан исботланган.
IV. Тадқиқот натижаларини жорий қилиниши.
Юқори жағ синуси кисталарини ташхислаш, даволаш ва профилактикасида комплекс ёндашув бўйича олинган илмий натижалар асосида:
Биринчи илмий янгилик: юқори жағ синуси тўқима тузилмаларининг патоморфологик қайта шаклланиши ҳамда маҳаллий ва тизимли яллиғланишолди цитокинлари (IL-2, IL-6, TNF-α) гиперпродукцияси синергизмига асосланган кистоз трансформациянинг патогенетик қонуниятлари аниқланган хамда ушбу маркерларнинг мукоцилиар клиренс кўрсаткичлари билан чамбарчас патогенетик боғлиқлиги синоназал дисфункция оғирлигининг объектив предиктори экани, бу эса патологик жараён фаоллигини молекуляр даражада тасдиқлаш имконини бериши исботланган; Илмий янгиликнинг аҳамияти: IgE-боғлиқ яллиғланиш ва яллиғланишпарвар цитокинлар (IL-2, IL-6, TNF-α) гиперишлаб чиқарилиши ўртасидаги синергизмни аниқлаш, кистоз трансформацияни маҳаллий анатомик муаммо сифатида эмас, балки тизимли молекуляр-ҳужайравий дисбаланс натижаси сифатида талқин этиш имконини беради. Илмий янгиликнинг жорий этиш: натижалар Самарқанд шаҳар тиббиёт бирлашмасида 03.04.2025 йилдаги №1014-7-107-ТВ/2025-сонли буйруқ ва Сурхондарё вилояти Кўп тармоқли тиббиёт маркази (Термиз шаҳри)да 01.04.2025 йилдаги №178-сонли буйруқ асосида клиник амалиётга жорий этилган. Ижтимоий самарадорлиги: такрорий жарроҳлик аралашувлари частотасини камайтириш ва асоратларни (синехиялар, жараённинг сурункали тус олиши) минималлаштириш беморларга тўлиқ касбий ва ижтимоий фаолликка тезроқ қайтишга имкон беради. Иқтисодий самарадорлиги: хар бир нафар беморга ҳисоблаганда 4150000 сўмни ташкил этади ва прецизион ташхис протоколини жорий этиш (нархи 350000 сўм) ҳисобига эришилади; бу патогенетик асосланган жарроҳлик даволашни таъминлайди, касаллик қайталашини ва такрорий касалхонага ётишни (ўртача нархи 4500000 сўм) олдини олади, шунингдек стационарда ётиш муддатини 3–4 кун-ўринга қисқартиради. Хулоса: юқори жағ синусларининг кистоз трансформацияси IgE-боғлиқ яллиғланиш ва яллиғланишпарвар цитокинлар гиперишлаб чиқарилишининг синергизми, асосий патогенетик бўғин бўлган ўзига хос иммунологик профил билан тавсифланади.
Иккинчи илмий янгилик: юқори жағ синуси деворлари инфильтратида иммунорегулятор индекснинг (CD4+/CD8+ < 1,2) пасайиши билан боғлиқ маҳаллий иммунитет ўзгаришларининг молекуляр-ҳужайравий механизми асосланган ва бу механизм кистоз жараённинг сурункали персистенциясини детерминацияловчи ҳамда касаллик кечишининг клиник хусусиятларини белгиловчи барьер етишмовчилигининг етакчи патогенетик бўғини эканлиги илмий асосланган; Илмий янгиликнинг аҳамияти: IgE-га боғлиқ яллиғланиш ҳамда яллиғланишга қарши цитокинлар (IL-2, IL-6, TNF-α) гиперпродукцияси ўртасидаги синергик боғлиқликнинг аниқланиши кистоз трансформацияни фақат маҳаллий анатомик муаммо сифатида эмас, балки тизимли молекуляр-ҳужайравий мувозанат бузилиши натижаси сифатида баҳолаш имконини берди. Жорий этиш: натижалар Самарқанд шаҳар тиббиёт бирлашмасида 03.04.2025 йилдаги № 1014-7-107-ТВ/2025-сонли буйруқ ва Сурхондарё вилояти Кўп тармоқли тиббиёт маркази (Термиз шаҳри)да 01.04.2025 йилдаги №178-сонли буйруқ асосида клиник амалиётга жорий этилган. Ижтимоий самарадорлиги: шиллиқ қаватнинг тўсиқ функциясини тиклашга йўналтирилган мақсадли иммунокоррекция ҳисобига синуситнинг сурункали шаклларидаги касалланиш даражасини пасайтиришда намоён бўлади. Иқтисодий самарадорлиги: хар бир нафар беморга ҳисоблаганда 4150000 сўмни ташкил этади. Бу иммунологик мониторинг усулини жорий этиш (нархи 350000 сўм) ва дастлабки босқичларда маҳаллий иммун ҳолатни коррекция қилиш ҳисобига касаллик қайталашини ва такрорий жарроҳлик аралашувларини (нархи 4500000 сўм) олдини олиш орқали эришилади. Хулоса: маҳаллий иммунитетнинг бузилишининг кистоз жараённинг сурункали персистенциясини ва касалликнинг клиник жиҳатдан ноқулай кечишини белгиловчи фундаментал омил сифатида аниқланди.
Учинчи илмий янгилик: юқори жағ синусининг барча бўлимларига тўғри визуализацияни таъминлаш ҳисобига интрасинусоидал тузилмаларнинг назоратсиз жарохатланиши хавфини истисно қиладиган, инновацион инфратурбинал эндоскопик гайморотомия методикаси ишлаб чиқилди ва патогенетик асосланди. Бу прецизион жарроҳлик кириши, бурун бўшлиғининг функционал архитектоникасини сақлаш ва ятроген шиллиқ қават реактивлигини минималлаштиришни кафолатлайди. Илмий аҳамияти: функционал инфратурбинал гайморотомия усулини ишлаб чиқиш ва патогенетик асослаш юқори жағ синусига жарроҳлик кириши концепциясини ўзгартиради. Жорий этиш: натижалар Самарқанд шаҳар тиббиёт бирлашмасида 03.04.2025 йилдаги № 1014-7-107-ТВ/2025-сонли буйруқ ва Сурхондарё вилояти Кўп тармоқли тиббиёт маркази (Термиз шаҳри)да 01.04.2025 йилдаги №178-сонли буйруқ асосида клиник амалиётга жорий этилган. Ижтимоий самарадорлиги: операция давридаги жарохатланишни минималлаштириш ва назал нафасни эрта тиклаш ҳисобига беморлар ҳаёт сифатини сезиларли ошириш билан намоён бўлади. Иқтисодий самарадорлиги: хар бир нафар беморга ҳисоблаганда 5350000 сўмни ташкил этади. Прецизион эндоскопик гайморотомия усулини жорий этиш (сарф материаллар учун қўшимча харажатлар 150000 сўм) операциядан кейинги даволашни талаб қиладиган асоратлар ривожланишини (4500000 сўм иқтисод қилиш), стационарда ётиш муддатини 4–5 кун-ўринга қисқартириш (1000000 сўм иқтисод қилиш) ва беморнинг меҳнат фаолиятига тезроқ қайтишини таъминлайди. Хулоса: Таклиф этилган жарроҳлик ёндашуви патогенетик жиҳатдан асосланган инновацион усул сифатида анъанавий даволаш усулларига муқобил вариант эканлиги исботланди. Ушбу ёндашув операция хавфини минималлаштириш, шунингдек операциядан кейинги даврда тўқималар регенерацияси учун оптимал шароитларни таъминлаш имконини беради.
Тўртинчи илмий янгилик: назал лаважнинг цитологик таҳлили усулида лимфоцитар профилни мониторинг қилиш ва маҳаллий CD4+/CD8+ индексини тиклашга йўналтирилган мақсадли маҳаллий иммунокоррекция тизимини жорий этишга асосланган, персоналлаштирилган профилактик стратегия схемаси илмий асосланди; бу шиллиқ қаватнинг тезлашган эпителизациясини ва операциядан кейинги реабилитацияни оптималлаштиришни таъминлайди. Ишнинг аҳамияти: шиллиқ қаватнинг иммунологик ҳолатини мониторинг қилиш концепциясига асосланган операциядан кейинги даврни бошқаришнинг профилактик стратегиясини илмий асослашдан иборат. Жорий этиш: натижалар Самарқанд шаҳар тиббиёт бирлашмасида 03.04.2025 йилдаги № 1014-7-107-ТВ/2025-сонли буйруқ ва Сурхондарё вилояти Кўп тармоқли тиббиёт маркази (Термиз шаҳри)да 01.04.2025 йилдаги №178-сонли буйруқ асосида клиник амалиётга жорий этилган. Ижтимоий самарадорлиги: тезлашган реабилитация ва кечикинган операциядан кейинги асоратлар хавфини камайтириш ҳисобига беморларнинг вақтинчалик меҳнатга лаёқатсизлик даврини қисқартиришда намоён бўлади. Иқтисодий самарадорлиги: хар бир нафар беморга ҳисоблаганда 3900000 сўмни ташкил этади. Самара мақсадли маҳаллий иммунокоррекция схемасини жорий этиш (дори-дармон харажатлари 600000 сўм) ва цитологик мониторингни (харажатлар 250000 сўм) қўллаш ҳисобига эришилади; бу биргаликда операциядан кейинги амбулатор кузатув муддатини қисқартиради, рецидивларни (такрорий операцияда 4500000 сўм иқтисод қилиш) олдини олади ва мутахассис ташрифлари частотасини камайтиради. Хулоса: ишлаб чиқилган иммунокоррекция тизимини қўллаш шиллиқ қаватнинг тезлашган эпителизациясини таъминлайди; бу ушбу схемани замонавий ринохирургияда операциядан кейинги реабилитацияни оптималлаштириш стандарти сифатида кўриб чиқиш имконини беради.
Бешинчи илмий янгилик: таклиф этилган усулнинг самарадорлиги рецидивлар частотасининг 1,7% (р<0,001) статистик аҳамиятли даражада камайиши, сурункали яллиғланиш тўқима ўчоқларининг тўлиқ бартараф этилиши, мукоцилиар клиренсни тикланиши ҳамда SNOT-22 шкаласи бўйича ҳаёт сифати кўрсаткичларининг ишончли яхшиланиши билан исботланган. Илмий янгиликнинг аҳамияти: патогенетик йўналтирилган даволаш комплексининг анъанавий жарроҳлик усулларидан устунлигини исботлашдан иборат. Жорий этиш: натижалар Самарқанд шаҳар тиббиёт бирлашмасида 03.04.2025 йилдаги № 1014-7-107-ТВ/2025-сонли буйруқ ва Сурхондарё вилояти Кўп тармоқли тиббиёт маркази (Термиз шаҳри)да 01.04.2025 йилдаги №178-сонли буйруқ асосида клиник амалиётга жорий этилган. Ижтимоий самарадорлиги: SNOT-22 объектив шкаласини қўллаш беморларга даволаниш натижаларидаги реал ижобий ўзгаришларни кўриш имконини беради, бу эса комплаентликни ва замонавий оториноларингологик ёрдам усулларига ишончни оширади. Иқтисодий самарадорлиги:хар бир нафар беморга ҳисоблаганда 4500000 сўмни ташкил этади. Самара кистоз жараён рецидивлари бўйича такрорий операциялар учун харажатларни (нархи 4500000 сўм) истисно қилиш ва анъанавий усулларда юзага келадиган иккиламчи асоратларни (синехиялар, сурункали ринитлар) даволашга иқтисод қилиш ҳисобига шаклланади. Хулоса: таклиф этилган усулнинг функционал муваффақиятини объектив тасдиқлаш, SNOT-22 шкаласи бўйича ҳаёт сифати кўрсаткичларининг ишончли яхшиланиши ва интраназал асоратлар йўқлигидир; бу ишлаб чиқилган ёндашувни юқори жағ синусларининг кисталари бўлган беморларни реабилитация қилишда стандарт сифатида белгилайди.
