Хамраева Маликахон Ғайрат қизининг  
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I.Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Рус, ўзбек ва инглиз тилларида вертикал ҳаракат феълларининг функсионал-семантик ва лингвомаданий хусусиятлари” 10.00.13 - Қиёсий адабиётшунослик ва чоғиштирма тилшунослик (филолофия фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2024.2.DSc/Fil438.
Илмий раҳбар: Пардаева Дилфуза Раимовна, филология фанлари доктори (DSc), доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Қарши давлат университети. 
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Қарши давлат университети, DSc.03/2025.27.12.Fil.11.05. 
Расмий оппонентлар: Юлдошева Нилуфар Эргашевна, филология фанлари доктори, профессор; Киселёв Дмитрий Анатолевич, филология фанлари доктори, профессор. 
Етакчи ташкилот: Термиз давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик. 
II. Тадқиқотнинг мақсади рус, ўзбек ва инглиз тилларида вертикал ҳаракат феълларининг функсионал-семантик ва лингвомаданий хусусиятларини қиёсий ўрганиш, шунингдек, универсал ва миллий-ўзига хос хусусиятларни аниқлаш ҳамда маданий омиллар ушбу бирликларнинг ҳар уч тилдаги семантик тузилиши ва қўлланишига қандай таъсир қилишини белгилашдан иборат. 
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
ҳар уч тил учун универсал белгиларни таҳлил қилиш жараёнида вертикал йўналиш семантик компонентининг мавжудлиги, жисмоний ва метафорик кўчишни ифодалаш қобилияти ҳамда дифференциал белгилар ҳар бир тилнинг грамматик тузилиши билан шартланганлиги (рус тилида тур кўрсаткичига эга префиксли феъллар, ўзбек тилида кўмакчи ва йўналиш аффикслари билан аналитик конструксиялар, инглиз тилида тур қарама-қаршилиги камроқ ифодаланган содда ва фразали феъллар) аниқланган;
вертикал ҳаракат феълларининг ҳаракат феълларининг умумий туркумига киритилиши ва уларни лексик-семантик тасниф ичидаги бошқа ҳаракат феъллари орасида фарқлаш имконини берувчи мезонлар далилланган;
вертикал ҳаракат феълларида контекстнинг фазовий элементлари билан мантиқий бирикувчанлик туфайли синтагматик муносабатлар мавжудлиги ҳамда ушбу гуруҳда иерархик муносабатлар мавжуд эмаслиги, чунки феъллар орасидаги маъно алоқаларини «бутун ва қисм» тамойили бўйича қуриш мумкин эмаслиги исботланган;
рус, ўзбек ва инглиз тилларининг изоҳли луғатларида вертикал ҳаракат феълларининг турли контекстларда қўлланиладиган кўчма маъноларининг сезиларли ҳажми мавжудлиги, бу уларнинг миллий-ўзига хос хусусиятини ташкил этиши ва икки тилли луғатларга анъанавий маълумотлар билан бир қаторда жонли нутқда вертикал ҳаракат феълларининг қўлланишининг стилистик, частотавий ва контекстуал хусусиятларини акс эттирувчи прагматик маълумотни ҳам киритиш зарурати луғат парчаларини таҳлил қилиш асосида асосланган.
IV.Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.  Рус, ўзбек ва инглиз тилларида вертикал ҳаракат феълларининг функсионал-семантик ва лингвомаданий хусусиятлари мавзуси доирасида олинган илмий натижалар ва хулосалар асосида:
вертикал ҳаракат феъллари классификациясининг ишлаб чиқилган модели ҳамда уларнинг семантик параметрлари (ҳаракат йўналиши, фаза, интенсивлик, чегаралилик/чегараланмаганлик, субект–обект муносабатлари) ҳақидаги илмий қоидалар 2021–2023-йилларда Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида амалга оширилган ПФ 201912258 «Ўзбек адабиёти кўп тилли электрон платформасини яратиш (ўзбек, рус ва инглиз тилларида)» амалий лойиҳасида қўлланилган. Кўрсатилган натижалар кўп тилли электрон платформанинг лингвистик модулларини ишлаб чиқиш учун асос бўлиб хизмат қилган (Алишер Навоий номидаги ТошДУЎТАнинг 22.04.2026 й. №04/1 2111 маълумотномаси). Натижада мазкур илмий натижалар ўзбек тилидаги вертикал ҳаракат феълларини семантик жиҳатдан тизимлаштириш, уларнинг маъно хусусиятларини аниқлаш ҳамда кўп тилли электрон платформанинг лингвистик модулларини такомиллаштириш имконини берган;
вертикал ҳаракат феълларининг контекстнинг фазовий элементлари билан мантиқий бирикувчанлиги билан шартланадиган синтагматик муносабатлари, ушбу гуруҳда иерархик муносабатларнинг мавжуд эмаслиги, шунингдек рус, ўзбек ва инглиз тилларининг изоҳли луғатларида кўчма маъноларнинг сезиларли ҳажми ва икки тилли луғатларга прагматик маълумотларни киритиш зарурати ҳақидаги хулосалар Эрасмус+ Интернатионал КА107 Cредит мобилитй Кей аcтион 1 – Мобилитй фор леарнерс анд стафф – Ҳигҳер эдуcатион студент анд стафф мобилитй (Гумболдт университети, Германия, 2022–2025) халқаро лойиҳасида фойдаланилган бўлиб, ушбу лойиҳа Алишер Навоий номидаги ТошДУЎТА да давлат илмий техник дастурлари доирасида бажарилган (Алишер Навоий номидаги ТошДУЎТАнинг 28.07.2026 й. №01/4 3483 маълумотномаси). Натижада, вертикал ҳаракат феълларининг синтагматик ва семантик хусусиятлари аниқлаштирилиб, уларнинг кўчма маъноларини ҳамда прагматик хусусиятларини икки тилли луғатларда акс эттириш бўйича илмий-амалий тавсиялар ишлаб чиқилган;
вертикал ҳаракат феълларининг тилшуносликдаги ўрни, уларнинг лингвомаданий хусусиятлари ва хорижий тилларни ўқитишдаги амалий аҳамияти ҳақидаги илмий мулоҳазалар 2026-йил 24-июлда «Қашқадарё вилояти телерадиоканали» давлат муассасасининг «Файзли кун» тонгги мусиқий дастурида фойдаланилган («Қашқадарё вилояти телерадиоканали» давлат муассасасининг 24.07.2026 й. №17 05/117 маълумотномаси). Натижада, мазкур қарашлар таълим жараёнида коммуникатив компетенсияни шакллантириш ва маданиятлараро мулоқотни ривожлантиришга хизмат қилувчи методик асос сифатида оммалаштирилган.