Шокиров Шерали Иброхимовичнинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Турли тизимли тиллар персепсиясида симметрик ва асимметрик муносабат”, 10.00.13 – Қиёсий ва чоғиштирма тилшунослик (филология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2021.1. DSc /Fil1298.
Илмий маслаҳатчи: Якубов Жамолиддин Абдувалиевич, филология фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Андижон давлат университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Ўзбекистон давлат жаҳон тиллари университети, DSc.03/2026.31.01.Fil.45.01.
Расмий оппонентлар: Ахмедов Ойбек Сапорбаевич, филология фанлари доктори, профессор; Насруллаева Нафиса Зафаровна, филология фанлари доктори, профессор; Худжаева Раънохон Муталибжоновна, филология фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Наманган давлат чет тиллар институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади инглиз ва ўзбек тиллари персепсиясида симметрик ва асимметрик муносабатни воқелантирувчи лексик, морфологик ва синтактик бирликларнинг структур-семантик, функсионал-стилистик ва лингвопрагматик аспектларига асосланган ҳолда тиллараро ўхшашлик ва фарқли хусусиятларини очиб беришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
турли тизимли тилларда идрокни ифодаловчи лексик ва фразеологик бирликларни от, сифат, сон, олмош, феъл сўз туркумлари доирасидаги таянч моделларини аниқлаш орқали симметрик модификация исботланган;
инглиз ва ўзбек тилларида персепсияни ифодаловчи сееинг-кўриш, ҳеаринг - эшитиш, тасте - таъм, смелл - ҳид, тоуч – сезги каби лексемаларни ядро, доминант ва переферияларни аниқлаш орқали пропозитив симметрия ва примитив асимметрия очиб берилган;
идрокни ифодаловчи фразеологик бирликларининг симметрик ва асимметрик маъноларини инглиз тилида функсионал-семантик ва ўзбек тилида прагматик устуворлиги аниқланган;
турли тизимли тилларда идрокни ифодаловчи лексик ва фразеологик бирликларининг таянч референсиялари нутқий формаларни тизимлаш орқали исботланган;
идрокни ифодаловчи фразеологик бирликларнинг симметрик ва асимметрик маъноларини қиёслаш асосида икки тилда изоморф (функсионал-семантик) ва алломорф (консептуал-прагматик) жиҳатлари далилланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Турли тизимли тиллар персепсиясида симметрик ва асимметрик муносабат тадқиқи бўйича олинган натижалар асосида:
турли тизимли тилларда идрокни ифодаловчи лексик ва фразеологик бирликларни от, сифат, сон, олмош, феъл сўз туркумлари доирасидаги таянч моделларини аниқлаш орқали симметрик модификация исботланганлигига оид илмий хулосалардан Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида бажарилган ОТ-ФИ-030-рақамли ““Ўзбек адабиёти тарихи” кўп жилдлик монографиясини яратиш” номли лойиҳа доирасида фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025-йил 21-февралдаги 1407-310209-сон маълумотномаси). Натижада ушбу монография янги илмий далиллар билан бойитилган ва ишнинг илмий натижалари лойиҳа самарадорлигининг ортишига хизмат қилган;
инглиз ва ўзбек тилларида персепсияни ифодаловчи сееинг-кўриш, ҳеаринг - эшитиш, тасте - таъм, смелл - ҳид, тоуч – сезги каби лексемаларни ядро, доминант ва переферияларни аниқлаш орқали пропозитив симметрия ва примитив асимметрия очиб берилган илмий хулосалардан Ўзбекистон Республикаси Маданият вазирлиги маданий-маърифий муассасалар, номоддий миллий меросни ривожлантириш шўбаси томонидан бажарилган И-203-4 рақамли “Мамлакатимизда миллатлараро муносабатларни янада ривожлантириш ва уйғунлаштириш” номли фундаментал лойиҳани амалга оширишда доирасида фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Маданият вазирлигининг 2025-йил 4-феврал 02-13-06-865-сон маълумотномаси). Натижада лойиҳа ишланмалари янги маълумотлар билан бойитилган;
идрокни ифодаловчи фразеологик бирликларнинг симметрик ва асимметрик маъноларини инглиз тилида функсионал-семантик ва ўзбек тилида прагматик устуворлиги аниқланганлигига оид илмий хулосалардан “Хоразм тарихи ва маданияти доимий экспозисияси” музейи фаолиятида фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Хоразм Маъмун академиясининг 2025-йил 3-февралдаги 28 / 1-29-сон маълумотномаси). Натижада фойдаланилган илмий-методик тавсиялар музей фаолиятини янада жонлантиришда бирламчи манбалардан бири бўлиб хизмат қилган;
турли тизимли тилларда идрокни ифодаловчи лексик ва фразеологик бирликларнинг таянч референсиялари нутқий формаларни тизимлаш орқали исботланганлигига оид илмий хулосалардан Ўзбекистон миллий телерадиокомпанияси “Ўзбекистон” телерадиоканалида эфирга узатилган “Ассалом, Ўзбекистон”, “Таълим ва тараққиёт” радиоешиттиришлар ссенарийсини тайёрлашда фойдаланилган (Ўзбекистон миллий телерадиокомпаниясининг 2024-йил 17-декабрдаги 06-28-8-24-сон маълумотномаси). Натижада ушбу телекўрсатувлар илмий ва амалий жиҳатдан бойиган, эшиттиришларнинг илмий савияси ортган ҳамда миллий онгида мавжуд архетип тасаввурлар умумлисоний ва миллий, ижобий, салбий ва бетараф эканлиги, уларда халқнинг интеллектуал ва ҳаётий тажрибаси, донишмандлиги, маънавий дунёси, ахлоқ-одоб стереотипларида лексик ва фразеологик бирликларининг таянч референсиялари нутқий формаларни тизимлаш оркалик ўз ифодасини топиши каби хулосалари эшиттиришларнинг илмий асосларга эга бўлишини таъминланган;
идрокни ифодаловчи фразеологик бирликларнинг симметрик ва асимметрик маъноларини қиёслаш асосида икки тилда изоморф (функсионал-семантик) ва алломорф (консептуал-прагматик) жиҳатлари далилланганлигига оид илмий хулосалардан АҚШнинг Гуилфорд (Гуилфорд) коллежи тиллар кафедраси профессори А.А. Маччено ўзининг “Лексикология, типология ва тилшунослик” маъруза матнларида фойдаланаётганлиги тўғрисида маълумотнома олинган (АҚШ Гуилфорд коллежининг 2024-йил 30-октябрдаги 2-сон маълумотномаси). Натижада идрокни ифодаловчи фразеологик бирликларининг функсионал-семантик каби изоморф ва консептуал-прагматик каби алломорф жиҳатлари хорижлик тингловчиларга ўзбек тилини ўқитишда кенг фойдаланиш имконияти яратилган.