Юсупова Мадинабону Дилмурод қизининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Диабетик макула шишининг жиддий асоратларини олдини олиш учун дастлабки босқичини даволашни такомиллаштириш», 14.00.08 – Офтальмология (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2022.2.PhD/Tib1170.
Илмий раҳбар: Норматова Наргиза Миршавкатовна, тиббиёт фанлари доктори, доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тиббиёт ходимларининг касбий малакасини ривожлантириш маркази.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Самарқанд давлат тиббиёт университети, DSc.06/2025.27.12.Tib.17.02.
Расмий оппонентлар: Юсупов Амин Азизович, тиббиёт фанлар доктори, профессор; Воронина Александра Евгеньевна, тиббиёт фанлари номзоди, доцент.
Етакчи ташкилот: Lahey Hospital & Medical Center (АҚШ).
Диссертация йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: 2-тоифа қандли диабет билан оғриган беморларда диабетик макула шишини тўр пардани тунги стимуляцияси ёрдамида эрта даволашни такомиллаштириш, ҳамда беморларни индивидуал юритиш учун рақамли дастурлар ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
скрининг тадқиқотлари асосида 2-тоифа қандли диабет билан оғриган беморларда офтальмологик асоратлар учрашиш частотаси (диабетик макуляр шиш билан биргаликдаги нопролифератив диабетик ретинопатия — 15%, оғир диабетик макуляр шиш — 3,8%, етук катаракта — 1,87%, неоваскуляр глаукома — 0,49%, пролифератив диабетик ретинопатия — 0,19%) аниқланган;
диабетик макуляр шишнинг ноқулай кечишини белгиловчи клиник аҳамиятга эга предикторлар аниқланган, жумладан қандли диабет давомийлиги (23,3%), диабетик ретинопатия мавжудлиги (35,9%), дислипидемия (13,6%) ва hba1c даражаси (11,6%). кўрсатилдики, касаллик прогрессияси тизимли метаболик бузилишлар, тўр парда морфологик ўзгаришлари ва функционал кўрсаткичларнинг биргаликдаги таъсири билан боғлиқ бўлиб, бу ҳолат кўп омилли статистик моделлаш натижалари билан тасдиқланган; 
диабетик макуляр шишнинг эрта босқичларида «Retinal Sleep Lamp» (тўр пардани уйқуда стимуляцияси) технологиясини қўллаш тўр парданинг макуляр соҳасида морфологик ва функционал кўрсаткичларнинг статистик аҳамиятли даражада камайиши ва/ёки барқарорлашишига олиб келиши исботланган; 
офтальмологик маълумотлар асосида ташхисни автоматик аниқлашга мўлжалланган ЭҲМ дастурлари ҳамда клиник-лаборатор кўрсаткичлар, оптик когерент томография маълумотлари ва факторли таҳлил натижаларини интеграция қиладиган оғир диабетик макуляр шиш ривожланиш хавфини прогнозлаш модели ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг Илмий-тадқиқот ишлари натижаларини амалиётга жорий этиш бўйича 2025 йил 10 июндаги 19/16-сонли хулосасига мувофиқ:
биринчи илмий янгилик: скрининг тадқиқотлари асосида 2-тоифа қандли диабет билан оғриган беморларда офтальмологик асоратлар учрашиш частотаси (диабетик макуляр шиш билан биргаликдаги нопролифератив диабетик ретинопатия — 15%, оғир диабетик макуляр шиш — 3,8%, етук катаракта — 1,87%, неоваскуляр глаукома — 0,49%, пролифератив диабетик ретинопатия — 0,19%) аниқланган; Аниқланган натижалар эрта аниқлаш, хавф гуруҳларини баҳолаш ва профилактик чора-тадбирларни режалаштиришга қаратилган мақсадли дастурларни ишлаб чиқиш учун асос бўлди; илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: олинган маълумотлар «Диабетик ретинопатия ва макуляр шишнинг оғир асоратларини профилактика қилиш» методик тавсияларига (ТТА эксперт кенгаши №41/2, 12.2024 й.) киритилди. Натижалар РҚКМИЭМО амалиётига (03.02.2025 й., №29/1 буйруқ) ва «Nazar Medical» клиникасига (10.02.2025 й., №4-Р буйруқ) жорий этилди; ижтимоий самарадорлик: диабетик ретинопатия ва макуляр шишнинг оғир шаклларини эрта аниқлаш кўриш қобилиятини сақлаб қолишга, ногиронликнинг олдини олишга, меҳнат қобилиятини асрашга ва ижтимоий ёрдамга бўлган эҳтиёжни камайтиришга хизмат қилади; иқтисодий самарадорлик: fundus-камера ёрдамида автоматлаштирилган скрининг технологияси анъанавий офтальмологик кўрикка нисбатан 2,5 баробар арзон ва 3–4 баробар тез ҳисобланади. Оғир ДМШ ҳолатларининг 30–35% ни эрта босқичда аниқлаш мумкинлиги ва даволаш самарадорлигини икки баробар ошириш имконияти мавжуд. Таклиф этилган скрининг усулини амалиётга жорий этиш бир нафар беморга тўғри келадиган тиббий харажатларни ўртача 12000000 сўмга камайтириш имконини беради. Хулоса: диабетик ретинопатия ва макуляр шиш кенг ўрганилган бўлишига қарамасдан, қоронғу адаптациянинг роли, адаптометрия орқали гипоксияни баҳолаш ҳамда тунги ёруғликнинг таъсири каби илмий масалалар чуқурроқ тадқиқ этилишини талаб қилади. Ушбу йўналишдаги изланишлар клиник амалиётга сезиларли таъсир кўрсатиши мумкин.
иккинчи илмий янгилик: диабетик макуляр шишнинг ноқулай кечишини белгиловчи клиник аҳамиятга эга предикторлар аниқланган, жумладан қандли диабет давомийлиги (23,3%), диабетик ретинопатия мавжудлиги (35,9%), дислипидемия (13,6%) ва hba1c даражаси (11,6%). кўрсатилдики, касаллик прогрессияси тизимли метаболик бузилишлар, тўр парда морфологик ўзгаришлари ва функционал кўрсаткичларнинг биргаликдаги таъсири билан боғлиқ бўлиб, бу ҳолат кўп омилли статистик моделлаш натижалари билан тасдиқланган; Ушбу омиллар системали метаболик бузилишлар, офтальмологик структур параметрлар ва функционал кўрсаткичларнинг биргаликдаги таъсири асосида кўп омилли статистик моделлаштириш орқали аниқланди; илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: илк бор визометрия, адаптометрия, ОКТ ва fundus-тасвирларга асосланган, IDF–2014 классификациясига мувофиқ рақамли алгоритм ишлаб чиқилди. Алгоритм ҳолатни объектив ва стандартлаштирилган тарзда баҳолаб, субъектив омилларни истисно қилади. Даволаш тактикасини персоналлаштириш ва клиник қарор қабул қилишни автоматлаштириш имконияти яратилди. Ушбу дастур телемедицина, масофавий мониторинг ва чекка ҳудудларда диагностика қилиш учун мос келади; илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: дастур РҚКМИЭМО (03.02.2025 й., №29/1) ва «Nazar Medical» клиникаси (10.02.2025 й., №4-Р) амалиётига жорий этилди ҳамда ТТА методик тавсияларига киритилди; ижтимоий самарадорлик: эрта аниқлашни таъминлайди, чекка ҳудудларда диагностикага бўлган имкониятларни кенгайтиради, офтальмологик ёрдам сифатини оширади, ногиронликни камайтиради ва тиббиётнинг рақамлаштирилиш даражасини юксалтиради; иқтисодий самарадорлик: мазкур касалликнинг ривожланишини олдиндан башорат қилувчи клиник аҳамиятга эга предикторларни аниқлаш соғлиқни сақлаш тизими харажатларини 12500000 сўмга камайтиришга ёрдам беради. Хулоса: ушбу дастур ёрдамида диабетик ретинопатия ва макуляр шиш белгилари эрта босқичларда аниқланиб, оғир асоратлар ва кўриш йўқолишининг олди олинади.
учинчи илмий янгилик: диабетик макуляр шишнинг эрта босқичларида «Retinal Sleep Lamp» (тўр пардани уйқуда стимуляцияси) технологиясини қўллаш тўр парданинг макуляр соҳасида морфологик ва функционал кўрсаткичларнинг статистик аҳамиятли даражада камайиши ва/ёки барқарорлашишига олиб келиши исботланган; Бу қоронғу адаптацияни чеклаш ва фоторецепторларнинг тунги гипоксиясини камайтиришга қаратилган патогенетик асосга эга; илмий янгиликнинг аҳамияти: ТУЛ ёрдамида амалга ошириладиган тунги фотостимуляция таёқчалар фаоллигини пасайтириши ва родопсин регенерациясини секинлаштириши исботланди, бу эса тўр парда гипоксиясининг даражасини камайтиради. Клиник жиҳатдан кўриш ўткирлигининг яхшиланиши (визометрия маълумотлари бўйича) ва макуляр соҳа шишининг барқарорлашиши (ОКТ натижаларига кўра) тасдиқланди, бу ТУЛ’нинг мустақил терапевтик самарага эга эканини кўрсатади. Илгари ТУЛ профилактик восита сифатида қараб келинган бўлса, мазкур тадқиқот натижаларига кўра у инвазив муолажаларсиз диабетик макуляр шишнинг бошланғич шаклларида самарали даволаш усули сифатида илмий жиҳатдан асосланди; илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: дастур РҚКМИЭМО (03.02.2025 й., №29/1) ва «Nazar Medical» клиникаси (10.02.2025 й., №4-Р);  ижтимоий самарадорлик: ТУЛ орқали тунги фотостимуляция таёқчалар фаоллигини пасайтиради ва родопсин регенерациясини секинлаштиради, бу эса сетчатка гипоксиясини камайтиради. Кўриш ўткирлигининг яхшиланиши (визометрия) ва макуляр шишнинг барқарорлашуви (ОКТ) клиник жиҳатдан тасдиқланди. Илгари профилактик восита сифатида қаралган ТУЛ энди эрта ДМШ да самарали ноинвазив даволаш усули сифатида асосланди; иқтисодий самарадорлик: Тўр парда учун мўлжалланган уйқу лампасини қўллаш эса даволаш билан боғлиқ харажатларни тахминан 13000000 сўмга қисқартириш имконини яратади. Хулоса: ушбу даволаш усули нафақат бемор учун, балки бутун соғлиқни сақлаш тизими ва давлат бюджети учун ҳам юқори иқтисодий самарадорлик манбаи ҳисобланади.
тўртинчи илмий янгилик: офтальмологик маълумотлар асосида ташхисни автоматик аниқлашга мўлжалланган ЭҲМ дастурлари ҳамда клиник-лаборатор кўрсаткичлар, оптик когерент томография маълумотлари ва факторли таҳлил натижаларини интеграция қиладиган оғир диабетик макуляр шиш ривожланиш хавфини прогнозлаш модели ишлаб чиқилган. Алгоритм анамнез, визометрия, адаптометрия ва ОКТ маълумотларини комплекс таҳлил қилиб, хавф даражасини (паст, ўрта, юқори) автоматик белгилайди; илмий янгиликнинг аҳамияти: анамнез, визометрия, адаптометрия ва ОКТ маълумотларини қамраб олган комплекс ёндашув асосида оғир диабетик макуляр отёк ривожланиш хавфини баҳоловчи алгоритм яратилди. Дастур аниқ клиник белгилари мавжуд бўлмаган ҳолларда ҳам микроскопик ўзгаришларни таҳлил қилиш орқали хавф даражасини (паст, ўрта, юқори) автоматик равишда аниқлайди. Ушбу алгоритм интеллектуал мулк ҳуқуқлари билан ҳимояланган ва дастур интеллектуал мулк объекти сифатида ҳимояланган ва расмий методик тавсияларга киритилган; янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: дастур РҚКМИЭМО (03.02.2025 й., №29/1) ва «Nazar Medical» клиникаси (10.02.2025 й., №4-Р);  ижтимоий самарадорлик: ногиронликнинг 30–35 % га камайиши, чекка ҳудудларда сифатли диагностикага бўлган имкониятнинг ошиши, телемедицина ва персоналлаштирилган профилактиканинг ривожланиши таъминланади; иқтисодий самарадорлик: шифокор вақтидан самарали фойдаланиш ва беморларга ўз вақтида тегишли тиббий ёрдам кўрсатиш натижасида харажатлар яна 13500000 сўмгача камайиши кузатилади. Хулоса: интеллектуал мулк объекти сифатида ишлаб чиқилган ва рўйхатдан ўтказилган мазкур дастур оғир диабетик макула шиши ривожланиш хавфини автоматик ва индивидуал баҳолаш имконини берувчи янги интеллектуал восита ҳисобланади. У клиник амалиётда персоналлаштирилган прогнозлаш, профилактика, ресурсларни тежаш ва ўз вақтида тиббий аралашувни амалга ошириш учун янги имкониятлар яратади.
Илмий инновациядан янада кенг кўламдан фойдаланиш: "Профилактика тяжелых осложнений диабетической ретинопатии и диабетического макулярного отека." мавзусидаги услубий тавсиялар тасдиқланди (Тиббиёт ходимларининг касбий малакасини ривожлантириш маркази Эксперт кенгашининг 10.06.25 йилдаги 19/16-сон йиғилиш баённомаси). Мазкур услубий тавсиялар диабетик макуля шишининг эрта босқичида тўр пардани қоронғуликка мослашишини олдини олиш билан оксидатив стрессни камайтириш имконини беради.