Ахмедов Бахтиёр Махаммаджоновичнинг
диссертация ҳимоясисиз селекция ютуғи (ихтиро патенти) асосида фан доктори (DSc)
илмий даражасини бериш бўйича эълон матни

I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Ўзбекистон шароитида помидор (Соланум луcоперсиcум Л.) ва ширин қалампир (Cапсиcум аннум Л.) нинг ҳимояланган майдонларда етиштириш учун мўлжалланган гетерозис дурагайларини яратиш”, 06.01.05 - Селекция ва уруғчилик (қишлоқ хўжалиги фанлари). 
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.2.DSc/Qx354.
Илмий маслаҳатчи: Холмуродова Гўзал Рўзиевна, қишлоқ хўжалиги фанлари доктори, профессор.
Илмий-тадқиқот иши бажарилган муассаса номи: Тошкент давлат аграр университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Пахта селекцияси, уруғчилиги ва етиштириш агротехнологиялари илмий тадқиқот институти, DSc.08/2025.27.12.Qx.01.02.
Ўзбекистон Республикаси Интеллектуал мулк агентлигининг (селекция ютуғи) ихтирога патенти: помидорнинг “Нафис Ф1” дурагайи (НАП 569), “Тонг Ф1” дурагайи (НАП 576), ширин қалампирнинг “Ёқут Ф1” дурагайи (НАП 587).
II. Тадқиқотнинг мақсади ҳимояланган майдонлар (иссиқхоналар)га мўлжалланган, маҳаллий ва интродуксия қилинган селексион ашёлар асосида серҳосил, мевасининг сифати юқори, касаллик ва зараркунандаларга чидамли бўлган помидор (Соланум лйcоперсиcум Л.) ва ширин қалампир (Cапсиcум аннуум Л.) экинларининг рақобатбардош, истиқболли гетерозис Ф1 дурагайларини яратиш ва уруғчилигини ташкил этишдан иборат.   
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги: 
илк бор маҳаллий тупроқ-иқлим шароитида аутбридинг асосида қимматли хўжалик белгилари генетик барқарорлашган икки каррали Ф₁ дурагайлаш технологияси ишлаб чиқилиб, унинг асосида эртапишар, узоқ муддатли ҳосил берадиган, паст ёруғликда яхши мева тугадиган, товарбоп, узоқ сақланишга ва ташишга чидамли юқори гетерозисли, индетерминант ва детерминант типда ўсувчи помидорнинг Нафис Ф₁, Тонг Ф₁ ва ширин қалампирнинг Ёқут Ф₁ дурагайлари яратилган, уларнинг янгилиги патентлар (НАП 569, НАП 576, НАП 587) билан тасдиқланган ҳамда селекция ва уруғчилик учун бошланғич манба сифатида жорий этиш имкониятлари асосланган;
танлаб олинган юқори комбинацион қобилиятли намуналар ўртасидаги ресипрок фарқланишлар эртапишарлик, ўсимлик бўйи ва ҳосилдорлик каби белгиларнинг нафақат ядро генлари, балки оналик ситоплазмаси томонидан ҳам назорат қилинишини, яъни ядро-ситоплазматик детерминация мавжудлигини кўрсатган ва гетерозис самарадорлиги ва маҳсулдорлик юқори бўлишида чатиштириш йўналишини тўғри танлаш муҳим эканлиги асослаб берилган;
қимматли хўжалик белгиларига эга бўлган помидор гетерозис дурагайларини яратишда анъанавий кўп йиллик соф линиялар (инсухт) олиш босқичи четлаб ўтилиб, тайёр Ф1 дурагайлардан ота-она шакллари сифатида тўғридан-тўғри фойдаланишнинг қисқа муддатли ва самарали тизими ишлаб чиқилган ва бу усул янги селекция ютуқларини амалиётга жорий этиш муддатини 5-6 йилга қисқартириши асосланган.
помидорда «Зорина Ф₁» ва «Ложаин Ф₁», ширин қалампирда эса «Лотто Ф₁» дурагайларидан оналик шакли сифатида фойдаланиш юқори гетерозис ва маҳсулдорликни таъминлаши, шунингдек, помидорда юқори сифатли Ф₁ уруғларини етиштириш учун 2-4-тартиб ҳосил шохларидаги гулларни чатиштириш ва ҳар бир шохда 4 тадан ортиқ бўлмаган мева қолдиришнинг оптимал уруғчилик усули эканлиги илмий асосланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Ўзбекистон шароитида помидор ва ширин қалампирнинг ҳимояланган майдонларда етиштириш учун мўлжалланган гетерозис дурагайларини яратиш натижасида:
ҳимояланган майдонларда етиштириш учун мўлжалланган индетерминант типдаги пушти рангли помидорнинг Нафис Ф1 (НАП 569), инденерминант типдаги Тонг Ф1 (НАП 576), ширин қалампирнинг Ёқут Ф1 (НАП 587) дурагайлари яратилиб, Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги ҳузуридаги Интеллектуал мулк маркази томонидан патент олинган ҳамда кенг майдонларда жорий қилинган (Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги ҳузуридаги Қишлоқ хўжалигида билим ва инновациялар Миллий марказининг 2026 йил 28-январдаги 05/06-04-103-сонли маълумотномаси). Натижада, сабзавот экинлари генофонди бойитилиб, импортга қарамликни камайтиришга хизмат қилувчи, тезпишар, ҳосилдор, ташишга ва сақлашга бардошли бўлган гетерозис дурагайларидан кенг фойдаланиш имконияти яратилган;
янги яратилган помидорнинг Нафис Ф1, Тонг Ф1, ширин қалампирнинг Ёқут Ф1 дукрагайлари 2024-2025 йилларда Андижон вилоят Олтинкўл туманидаги “ГУЛГУН ДИЁР ИМКОНИ” фермер хўжалиги ва “ГРЕЕН ВАЛЛЕЙ СЕЕДС” уруғчилик фирмаларининг 4,3 га майдонидаги иссиқхоналарида амалиётга жорий қилинган (Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги ҳузуридаги Қишлоқ хўжалигида билим ва инновациялар Миллий марказининг 2026 йил 28-январдаги 05/06-04-103-сонли маълумотномаси). Натижада, янги яратилган Нафис Ф1 дурагаининг ҳосилдорлиги хўжаликлар бўйича ўртача 17,2 кг/м2, андоза Пинк Делайт Ф1 дурагайида 15,5 кг/м2, Тонг Ф1 дурагайида ўртача ҳосилдорлик 17,5 кг/м2, андоза Аламина Ф1дурагайида ўртача 15кг/м2 га тенг бўлган. Ширин қалампирнинг Ёқут Ф1 дурагайида хўжаликлар бўйича ўртача ҳосилдорлик 7,3 кг/м2 (андоза Дар Ташкента навида бу кўрсаткич ўртача 5,1 кг/м2) бўлишига эришилган;
янги яратилган ушбу дурагайлар 2024-2025 йилларда Андижон вилояти, Асака тумани “САМАРАГРОЗООВЕЦЕРВИС” МЧЖ ва “НЕъМАТЖОН ОРЗУ-ҲАВАС” фермер хожалигининг 4,3 га майдонидаги иссиқхоналарида амалиётга жорий қилинган (Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги ҳузуридаги Қишлоқ хўжалигида билим ва инновациялар Миллий марказининг 2026 йил 28-январдаги 05/06-04-103-сонли маълумотномаси). Натижада, янги яратилган дурагайлар андоза нав ва дурагайлардан қимматли хўжалик белгилари бойича устунлик даражасини кўрсатиб, ниҳоллар тўлиқ униб чиққанидан биринчи ҳосил теримигача бўлган муддат Нафис Ф1 дурагайида хўжаликлар бўйича ўртача 96 кун, Тонг Ф1 дурагайида 100 кун, техник пишиш муддати Ёқут Ф1 дурагайида 91 кунни ташкил этгани ҳолда транспортбоп, мевасининг сифати, озуқавий қиймати юқори бўлган маҳсулот етиштиришга имкон берган; 
помидорнинг янги яратилган Нафис Ф1, Тонг Ф1 ва ширин қалампирнинг Ёқут Ф1 дурагайлари 2024-2025 йилларда Андижон вилояти Асака туманида 4,3 га иссиқхона майдонида, Олтинкўл туманида 4,7 га майдонда жорий қилинган (Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги ҳузуридаги Қишлоқ хўжалигида билим ва инновациялар Миллий марказининг 2026 йил 28-январдаги 05/06-04-103-сонли маълумотномаси). Натижада, Нафис Ф1 ва Тонг Ф1 дурагайларини етиштириш орқали ўртача 481,1 млн сўм, ширин қалампирнинг Ёқут Ф1 дурагайини етиштириш орқали ўртача 361,7 млн сўм соф даромад олишга эришилган.