Раззоқова Сурайё Раззоқовнанинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даражалар бериладиган фан тармоғи номи): «Баъзи д-металларни оксазол ва оксадиазол ҳосилалари билан металлкомплексларининг синтези, тузилиши ва хоссалари», 02.00.01 – Ноорганик кимё (кимё фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2023.2.DSc/К156.
Илмий маслаҳатчи: Кадирова Шахноза Абдухалиловна, кимё фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Ўзбекистон Миллий университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Ўзбекистон Миллий университети, DSc.03/2025.27.12.К.01.13.М.
Расмий оппонентлар: Кадирова Зуҳра Чингизовна, кимё фанлари доктори, профессор; Чирагов Фамил Муса ўғли, кимё фанлари доктори, профессор; Ҳусенов Қахрамон Шайимович, кимё фанлари доктори, доцент.
Етакчи ташкилот: Тошкент фармацевтика институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.  
II. Тадқиқотнинг мақсади: айрим д-металл тузларининг оксазол ва оксадиазол асосидаги лигандлар билан янги координацион бирикмаларини синтез қилиш, уларнинг кристалл ва молекуляр тузилишини замонавий физик-кимёвий усуллар ёрдамида таҳлил қилиш, гетероциклик лигандлардаги ўринбосарлар, ацидолигандлар ва металл ионлари табиатининг комплекс ҳосил бўлиш қонуниятларига ҳамда хоссаларига таъсирини баҳолаш орқали юқори биологик фаолликка эга бўлган комплексларни аниқлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор д-металларнинг оксазол ва оксадиазол ҳосилалари: 2-аминооксазол, 2-аминобензоксазол, 2-метилтиобензоксазол, 5-(3-гидроксифенил)-1,3,4-оксадиазол- 2(3Ҳ)-тион, 5-(3-ёдофенил)-1,3,4-оксадиазол-2(3Ҳ)-тион, 5-(4-нитрофенил)-1,3,4- оксадиазол-2(3Ҳ)-тион билан 80 та янги комплекс бирикмалар синтез қилинган ва 33 та металлкомплексларнинг монокристаллари ўстирилган ҳамда молекуляр ва кристалл тузилишлари монокристалл рентген тузилиш таҳлили ёрдамида исботланган;
илк бор 2-аминооксазол билан рух ацетатининг 98 % унум билан комплекси синтез қилинган ва 2-аминобензоксазолни пўлатнинг кислотали коррозиясига қарши ингибитор таркибига киритилиши орқали металл сиртида мустаҳкам ҳимоя қатламини ҳосил қилиши натижасида коррозия тезлигини 200C да 97,9 марта, 900C да эса 120 марта камайтириб, мос равишда 98,9 % ва 99,2 % ҳимоя даражасини таъминлаши аниқланган ҳамда синергетик таъсир эвазига ингибиторнинг ҳимоя самарадорлиги эталонга нисбатан 1,4 мартагача оширилиши исботланган;
биринчи марта д-металл (Cо, Ни, Cу, Зн, Cд) тузларининг Л1, Л2 ва Л3 оксазол ҳосилалари билан ҳосил қилган янги комплекс бирикмаларининг таркиби ва тузилиши аниқланган, бунда металл ацетатларининг Л1 билан М:Л=1:1 нисбатдаги “Хитой фонари” типидаги димер тузилишли, металл хлоридли тузларининг Л1 билан М:Л=1:4 нисбатдаги комплекслари ҳамда Л2 билан барча ўрганилган тузларнинг М:Л=1:2 ва 1:4 нисбатдаги комплекслари, шунингдек Л3 билан ацетатли тузларнинг М:Л=1:2 нисбатдаги комплекслари синтез қилинган, металл ионларини лигандларнинг донор атомлари билан координацияланиш қонуниятлари ҳамда уларнинг физик-кимёвий хоссаларини ўзгариши асосланган ва олинган натижалар асосида «таркиб-тузилиш-хосса» ўзаро боғлиқлиги тасдиқланган;
янги комплекс бирикмаларнинг молекуляр тузилишлари рентген тузилиш таҳлили асосида тўлиқ исботланиб, бунда Cо(ИИ), Ни(ИИ), Cу(ИИ), Зн ва Cд металларининг Л1 билан ацетатли комплекслари квадрат пирамида, Мн(ИИ), Cо(ИИ) ва Cу(ИИ) хлоридларининг Л1 билан комплекслари октаедрик, Мн(ИИ), Cо(ИИ), Ни(ИИ), Cу(ИИ), Зн ва Cд металларининг Л2 лиганди билан ҳосил қилган ацетат, сулфат ва нитратли комплекслари октаедрик, Cо(ИИ) хлоридининг Л2 билан комплекси тетраедрик ҳамда Cо(ИИ) ацетатининг Л3 билан ҳосил қилган комплекси октаедрик конфигурацияга эга эканлиги аниқланган;
илк бор рентген тузилиш таҳлили ёрдамида кумуш (И) нитратининг Л1 ва Л2 лигандлари билан ҳосил қилган комплекс бирикмаларининг кристалл ва молекуляр тузилиши тавсифланиб, марказий ионнинг сп-гибридланишига мос чизиқли геометрияли координацион полиедри ҳамда металл-лиганд боғланишларининг стереокимёвий параметрлари тўлиқ асосланди, шунингдек, кадмий (ИИ) ёдиднинг Л3 лиганди асосидаги тригонал-бипирамидал полиедрли, кўприкли бинуклеар янги комплексининг кристалл тузилиши рентген тузилиш таҳлили асосида исботланган; 
илк бор таркибида электронодонор ва электроноакцептор гуруҳлар тутган оксазол ҳамда оксадиазол ҳосилаларининг д-металлар билан янги координацион бирикмалари синтез қилинган, оксадиазол ҳалқасидаги эндо- ва экзотциклик марказларнинг координацион рақобатбардошлигини ўринбосарларнинг электрон табиати орқали бошқариш имконияти исботланган, синтез қилинган комплексларнинг биометаллар билан ўзаро таъсирида юзага келадиган синергизм эффекти натижасида юқори ситотоксик, яллиғланишга ва заҳарлиликга қарши фаолликларини намоён қилиши аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Оксазол ва оксадиазол ҳосилаларини баъзи д-металлар билан янги металлкомплексларининг синтези, тузилиши ва хоссаларини аниқлаш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
10 та янги бирикмаларнинг рентген тузилиш таҳлили натижалари Кембриж кристаллографик маълумотлар марказини базасига киритилган (тҳе Cамбридге Струcтурал Датабасе, CCДC номерлари 2221183, 2290113, 2324364, 2371181, 2371182, 2372117, 2448896, 2502918, 1965447, 2181553). Натижада, комплекс бирикмаларнинг кристалл ва молекуляр тузилишининг таҳлиллари, маълум тузилиш ва хоссаларга эга бўлган ўхшаш бирикмаларни олишда фойдаланиш имконини берган;
синтез қилинган металлкомплексларнинг таркиби, тузилиши, хоссалари ва қўлланилиши тўғрисидаги илмий маълумотлардан, 32 та юқори импакт-факторли хорижий журналларда чоп этилган илмий мақолаларда янги комплекс бирикмаларни синтези ва уларни физик-кимёвий хоссаларини таҳлил қилиш учун фойдаланилган (Cоординатион Чемистрй Ревиеwс, 2025, 536:216675, Сcопус, ИФ=25,6; Cорросион Сcиенcе, 2025, 255:113164, Сcопус, ИФ=10,3; Ресулц ин Энгинееринг, 2025, 28:107603, Сcопус, ИФ=9,4; Инорганиc Чемистрй Cоммуниcатионс, 2026, 188(П2):116568; 2026, 189(П1):116598 Сcопус, ИФ=5,9; Жоурнал оф Молеcулар Лиқуидс, 2026, 452:129492, ИФ=5,3; Биоорганиc Чемистрй, 2025, 166:109163, Сcопус, ИФ=5,1; Жоурнал оф Молеcулар Струcтуре, 2025, 1336:142001; 2026, 1349(2):143752; 2026, 1364:145870; 2026, 1365: 145933; 2026, 1365:145959, 2026, 1375:146863, 2026, 1375:146918, 2026, 1376:147086, Сcопус, ИФ=4,9; Чемиcал Ревиеw анд Леттерс, 2024, 7(3):388-403, 2026, 9(2):286-304; 2026, 9(2): 410-419; Чемиcал Абстраcц, Сcопус, ИС=4,64; Жоурнал оф Материалс Сcиенcе Материалс ин Элеcтрониcс, 2026, 37(5):374, Сcопус, ИФ=3,2; Жоурнал оф Элеcтрониc Материалс, 2026, 55(3):3098-3114, Сcопус, ИФ=2,8; Полйҳедрон, 2026, 289(1):118035; Сcопус, ИФ=2,8; Неw Жоурнал оф Чемистрй, 2026, Сcопус, ИФ=2,6; ЧемистрйСелеcт, 2025, 10(44): э03983, Сcопус, ИФ=2,3; Интернатионал Жоурнал оф Cорросион анд Сcале Инҳибитион, 2026, 15(1):31-57, Сcопус, ИФ=1,4; Багҳдад Сcиенcе Жоурнал 2026, 23(5):1881-1894, Сcопус, ИФ=1,2; Аcта Cрйсталлограпҳиcа Сеcтион Э, 2024, 80(12):1293-1297, 2025, 81(7):642-645, Сcопус, ИФ=0,5 ва бошқалар). Натижада янги комплексларни синтез қилиш ва уларнинг хоссаларини тавсифлаш имкони яратилган;
рух асетатнинг 2-аминооксазол билан комплекс бирикмасини олиш усули бўйича Ўзбекистон Республикаси Интеллектуал мулк агентлигидан ихтиро патенти олинган (№ ИАП-8547, 17.05.2026-й.). Натижада, 2-аминооксазол билан рух асетатининг 98 % юқори унум билан комплекс бирикмасини олиш имконини берган;
2-аминобензоксазол асосида пўлат қотишмалари, никел ва кобалт металларининг кислотали коррозиясига қарши юқори самарали ингибитор учун Ўзбекистон Республикаси Интеллектуал мулк агентлигидан фойдали модел патенти олинган (№ ФАП-02674, 24.02.2025-й.). Натижада, ингибитор таркибига 2-аминобензоксазолнинг киритилиши металлар сиртида мустаҳкам ҳимоя қатламини ҳосил қилиш орқали коррозия тезлигини минимал даражагача пасайтириш ва ингибирлаш самарадорлигини эталонга нисбатан 1,4 мартагача ошириш имконини берган;
2-аминобензоксазолнинг мис (ИИ) хлоридли комплексини МCФ-7 ҳужайра линиясига нисбатан кўкрак бези саратонига қарши ситотоксик фаолликка (ИC50=20,62 мкМ) ва 2-аминооксазолнинг рух сулфатли комплекси энг кам заҳарлиликка (ЛД50=1229,0 мг/кг) эга эканлиги ҳамда мис (ИИ) нитратли комплекси яллиғланишга қарши самарали эканлиги аниқланган (Ўзбекистон Республикаси Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлигининг 2026-йил 06-мартдаги 04/17-1385-сон маълумотномаси). Олинган натижалар кўкрак бези саратони ва яллиғланишга қарши кам заҳарли дори воситаларини яратилишига асос бўлиши учун тавсия этилган ҳамда клиниколди тадқиқотлар учун истиқболли обектларни танлаш имконини берган;
2-аминобензоксазолнинг янги комплекс бирикмаларини синтез қилиш усуллари ва уларнинг физик-кимёвий таҳлил натижаларидан А-ФА-2021-266 рақамли “Шумгиёҳ (Cистанче) ўсимлигининг табиий захираларидан фойдаланишни ёʻлга қўйиш ва етиштиришнинг замонавий агротехнологияларини ишлаб чиқиш” мавзусидаги амалий лойиҳа натижаларида, ўсимлик таркибидан ажратиб олинган моддаларнинг заҳарлилик даражасини, таркибидаги азот, кислород ва олтингугурт сақлаган бирикмаларнинг тузилишини ҳамда биологик фаоллигини аниқлашда фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Фанлар академиясининг 2024-йил 22-августдаги 4/1255-1890-сонли маълумотномаси). Натижада, янги тузилишга эга аналогик комплексларни синтез қилиш ва уларнинг хоссаларини аниқлаш имконияти яратилган; 
синтез қилинган металлкомплексларнинг синтез усуллари, биологик фаоллиги ҳамда молекуляр ва кристалл тузилишларини таҳлил натижаларидан бакалавриат таълим йўналиши талабалари учун мўлжалланган “Кристаллокимё” ўқув қўлланмаси ва “Комплекс бирикмалар кимёси” номли дарслигини тайёрлашда фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлиги ҳузуридаги Олий таълимни ривожлантириш тадқиқотлари марказининг 2025-йил 02-июлдаги 02/01-01-258-сонли маълумотномаси). Натижада, мазкур илмий маълумотларнинг ўқув жараёнига татбиқ этилиши талабаларга айрим д-металл тузларининг оксазол ҳосилалари билан ҳосил қилган координацион бирикмаларини замонавий физик-кимёвий усуллар ёрдамида таҳлил қилиш, комплексларнинг тузилиши ва хоссалари ўртасидаги боғлиқликни чуқур ўзлаштириш ҳамда амалий кўникмаларини шакллантириш имконини берган.

Yangiliklarga obuna bo‘lish