Asadov Doniyor Alisherovichning  
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon

I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): “Kesar kesish amaliyoti ulushini kamaytirishda zamonaviy tibbiy va tashkiliy innovatsion yondashuvlar”, 14.00.33 – Jamiyat salomatligi. Sog‘liqni saqlashda menejment (tibbiyot fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2021.2.PhD/Tib1991.
Ilmiy rahbar: Rizaev Jasur Alimdjanovich, tibbiyot fanlari doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Samarqand davlat tibbiyot universiteti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Samarqand davlat tibbiyot
universiteti, DSc.06/2025.27.12. Tib.17.02.
Rasmiy opponentlar: Iskandarova Shaxnoza Tulkinovna, tibbiyot fanlari doktori, professor; Babajanova Shaxida Dadajanovna, tibbiyot fanlari doktori, professor.
Yetakchi tashkilot: Abu Ali ibni Sino nomidagi Tojikiston davlat tibbiyot universiteti (Tojikiston).
II. Tadqiqotning maqsadi: takomillashtirilgan Robson tasnifi tizimi negizida tug‘ruqlarni boshqarish taktikasini takomillashtirish va kesarcha kesish ko‘rsatkichini maqbul darajaga keltirishga qaratilgan tibbiy-tashkiliy chora-tadbirlar majmuasini ilmiy jihatdan asoslashdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
ilk bor sog‘liqni saqlash tizimi darajasida abdominal tug‘ruqlar chastotasi va tug‘ruq bilan bog‘liq asoratlar ko‘rsatkichlarining o‘sish tendensiyasi saqlanib qolishi matematik modellashtirish asosida 2030 yilgacha prognoz qilindi hamda akusherlik xizmati resurslarini istiqbolli rejalashtirishning tashkiliy-boshqaruv asoslari aniqlangan;
 hududlar kesimida kesarcha kesish amaliyoti chastotasining o‘sish qonuniyatlari hamda tibbiy-ijtimoiy omil sifatida tug‘ruq usuli bilan onalar o‘limi ko‘rsatkichlari o‘rtasidagi to‘g‘ri va ahamiyatli korrelyasion bog‘liqlik darajasi isbotlanib, tizimli monitoring yuritish zarurligi asoslangan;
akusherlik statsionarlarida davolash-tashxislash jarayoni va boshqaruv qarorlarini qabul qilishni tezkor monitoring qilish imkoniyatlarini kengaytirish maqsadida, Robson xalqaro tasnifining 7-, 8- va 10-klinik guruhlarini dekompozisiya qilishga asoslangan mualliflik modifikatsiyasi ishlab chiqilgan va tibbiy-tashkiliy samaradorligi asoslangan;
mutlaq tibbiy ko‘rsatmalar mavjud bo‘lmagan sharoitda tug‘ruq usulini tanlashga salbiy ta’sir etuvchi ijtimoiy-psixologik determinantlar aniqlangan, bunda tibbiyot xodimlari va homilador ayollarning shaxsiy xohish-istaklari tug‘ruq tibbiylashuvi (medikalizatsiyasi) rivojlanishining mustaqil xavf omillari ekanligi aniklangan.
IV. Tadqiqot natijalarini joriy qilinishi. 
Kesar kesish amaliyoti ulushini kamaytirishda zamonaviy tibbiy va tashkiliy innovatsion yondashuvlar bo‘yicha olingan ilmiy natijalar asosida:
birinchi ilmiy yangilik: ilk bor sog‘liqni saqlash tizimi darajasida abdominal tug‘ruqlar chastotasi va tug‘ruq bilan bog‘liq asoratlar ko‘rsatkichlarining o‘sish tendensiyasi saqlanib qolishi matematik modellashtirish asosida 2030 yilgacha prognoz qilindi hamda akusherlik xizmati resurslarini istiqbolli rejalashtirishning tashkiliy-boshqaruv asoslari aniqlangan. Matematik modellashtirish natijalariga ko‘ra, mavjud tendensiyalar saqlangan taqdirda respublikada kesarcha kesish amaliyoti ulushi 2030 yilga kelib 40% gacha etishi, ya’ni 2017 yilga nisbatan 2,6 barobar ortishi ilmiy jihatdan asoslangan. Bu holat onalar salomatligi uchun xavfning ortishi hamda sog‘liqni saqlash tizimi xarajatlarining sezilarli ko‘payishiga olib kelishi aniqlangan. Ilmiy yangilikning mohiyati: respublika bo‘yicha 2010–2020 yillardagi tug‘ruqlar, kesarcha kesish amaliyotlari va onalar o‘limiga oid ma’lumotlar matematik tahlil qilinib, o‘rta muddatli prognoz modeli ishlab chiqildi. Tahlil natijalari kesarcha kesishdan keyin onalar o‘limi xavfi tabiiy tug‘ruqlarga nisbatan 2010–2012 yillarda 17,7 marta (OR=17,709; 95% CI 14,394–21,788), 2013–2015 yillarda 12,3 marta (OR=12,284; 95% CI 9,863–15,301) va 2016–2017 yillarda 8,3 marta (OR=8,351; 95% CI 6,582–11,059) yuqori ekanligini ko‘rsatdi. Shuningdek, onalar o‘limi holatlarining 57–58% qismi kesarcha kesish orqali tug‘dirilgan ayollarga to‘g‘ri kelishi, operatsiyalarning 57% i nisbiy ko‘rsatmalar asosida bajarilgani aniqlandi. Iqtisodiy samaradorligi: tadqiqot natijalari kesarcha kesish amaliyoti ulushining mamlakat bo‘yicha atigi 1% ga ortishi yiliga qo‘shimcha 1578 ta operatsiya bajarilishiga va davlat byudjeti xarajatlarining 5658825797,7 so‘mga ko‘payishiga olib kelishini ko‘rsatdi. Aksincha, kesarcha kesish amaliyoti ulushini 1% ga kamaytirish sog‘liqni saqlash tizimi mablag‘larini 5,6 mlrd so‘mdan ortiq tejash imkonini beradi. Xulosa: Ishlab chiqilgan matematik prognoz modeli kesarcha kesish amaliyoti dinamikasini oldindan baholash, xavf omillarini aniqlash va akusherlik xizmati faoliyatini samarali rejalashtirishning ilmiy asoslangan vositasi hisoblanadi. Ushbu yondashuv asossiz kesarcha kesish amaliyotlarini kamaytirish, onalar o‘limi xavfini pasaytirish hamda davlat byudjeti mablag‘laridan oqilona foydalanishga xizmat qiladi.
ikkinchi ilmiy yangilik: hududlar kesimida kesarcha kesish amaliyoti chastotasining o‘sish qonuniyatlari hamda tibbiy-ijtimoiy omil sifatida tug‘ruq usuli bilan onalar o‘limi ko‘rsatkichlari o‘rtasidagi to‘g‘ri va ahamiyatli korrelyasion bog‘liqlik darajasi isbotlanib, tizimli monitoring yuritish zarurligi asoslangan; Ilmiy yangilikning mohiyati: Respublikaning barcha hududlari bo‘yicha kesarcha kesish amaliyoti chastotasi, onalar o‘limi va perinatal ko‘rsatkichlar qiyosiy tahlil qilindi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, kesarcha kesish amaliyoti ulushi hududlar bo‘yicha sezilarli farq qilishi aniqlandi. Eng yuqori ko‘rsatkichlar Toshkent shahri (29,6%), Toshkent (26,7%), Navoiy (25,9%) va Buxoro (22,4%) viloyatlarida qayd etilgan bo‘lsa, Samarqand (13,1%) va Farg‘ona (12,3%) viloyatlarida nisbatan past ko‘rsatkichlar kuzatildi. Shu bilan birga, kesarcha kesish amaliyoti yuqori bo‘lgan hududlarda uning perinatal natijalarga ta’siri bir xil emasligi aniqlandi. Tahlillar davomida kesarcha kesish orqali tug‘dirilgan ayollarda onalar o‘limi xavfi tabiiy tug‘ruqlarga nisbatan 2010–2012 yillarda 17,7 marta, 2013–2015 yillarda 12,3 marta va 2016–2017 yillarda 8,3 marta yuqori ekanligi statistik jihatdan ishonchli isbotlandi (OR=17,709; OR=12,284; OR=8,351; 95% CI, p<0,05). Bu ko‘rsatkichlar tug‘ruq usuli bilan onalar o‘limi o‘rtasida mustahkam bog‘liqlik mavjudligini tasdiqladi. Ilmiy yangilikning amaliyotga tatbiq etilishi: Mazkur tadqiqot natijalari Respublika ixtisoslashtirilgan ona va bola salomatligi ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Samarqand filialining 2026 yil 21 fevraldagi 128-sonli buyrug‘i asosida hamda Respublika ixtisoslashtirilgan ona va bola salomatligi ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Toshkent viloyati filialining 2026 yil 9 martdagi 221-sonli buyrug‘i asosida klinik amaliyotga joriy etildi. Tadqiqot natijalari asosida hududlar kesimida kesarcha kesish amaliyoti chastotasini baholash, onalar o‘limi xavfi yuqori bo‘lgan hududlarni aniqlash hamda akusherlik xizmatida boshqaruv qarorlarini qabul qilish tizimi takomillashtirildi. Joriy etilgan yondashuv kesarcha kesish amaliyoti ko‘rsatkichlarini muntazam monitoring qilish, asossiz operatsiyalar ulushini kamaytirish va onalar hamda perinatal natijalarni yaxshilashga xizmat qildi. Ijtimoiy samaradorligi: tadqiqot natijalarining klinik amaliyotga joriy qilinishi hududlar kesimida kesarcha kesish amaliyoti ko‘rsatkichlarini tizimli monitoring qilish, onalar o‘limi xavfi yuqori bo‘lgan hududlarni erta aniqlash hamda ularga nisbatan manzilli tashkiliy va profilaktik chora-tadbirlarni ishlab chiqish imkonini berdi. Shuningdek, tug‘ruq usulini tanlashda klinik ko‘rsatmalarga qat’iy amal qilinishi ta’minlanib, asossiz kesarcha kesish amaliyotlari ulushini qisqartirish, akusherlik yordami sifatini oshirish va onalar hamda perinatal natijalarni yaxshilash uchun ilmiy asos yaratildi. Iqtisodiy samaradorligi: tadqiqot natijalarini amaliyotga joriy etish kesarcha kesish amaliyoti ko‘rsatkichlarini hududlar kesimida tahlil qilish va asoslanmagan operatsiyalarni kamaytirish imkonini berdi. Bu esa jarrohlik amaliyoti, anesteziologik ta’minot, operatsiyadan keyingi intensiv terapiya, statsionarda davolanish va reabilitatsiya bilan bog‘liq xarajatlarni qisqartirishga xizmat qildi. Natijada sog‘liqni saqlash muassasalarida mavjud moliyaviy va moddiy-texnika resurslaridan samarali foydalanish ta’minlanib, byudjet mablag‘larining maqsadli sarflanishiga erishildi. Xulosa: hududlar kesimida kesarcha kesish amaliyoti dinamikasi va onalar o‘limi ko‘rsatkichlari o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlash hamda ularni kompleks baholash akusherlik xizmati samaradorligini oshirish uchun muhim ilmiy asos bo‘lib xizmat qildi. Ishlab chiqilgan yondashuv xavfli hududlarni erta aniqlash, boshqaruv qarorlarini ilmiy asosda qabul qilish, kesarcha kesish amaliyotini optimallashtirish va onalar o‘limi hamda og‘ir akusherlik asoratlarini kamaytirish imkonini berdi. Ushbu natijalar Respublika ixtisoslashtirilgan ona va bola salomatligi ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Samarqand va Toshkent viloyati filiallari faoliyatiga joriy qilinib, akusherlik xizmatining samaradorligini oshirishga xizmat qildi.
uchinchi ilmiy yangilik: akusherlik statsionarlarida davolash-tashxislash jarayoni va boshqaruv qarorlarini qabul qilishni tezkor monitoring qilish imkoniyatlarini kengaytirish maqsadida, Robson xalqaro tasnifining 7-, 8- va 10-klinik guruhlarini dekompozisiya qilishga asoslangan mualliflik modifikatsiyasi ishlab chiqilgan va tibbiy-tashkiliy samaradorligi asoslangan; Taklif etilgan modifikatsiya kesarcha kesish amaliyotiga eng katta hissa qo‘shayotgan yuqori xavfli kichik guruhlarni aniqlash va har bir guruh uchun alohida boshqaruv qarorlarini qabul qilish imkonini berdi. Ilmiy yangilikning mohiyati: Tadqiqot jarayonida Robson tasnifining amaldagi 10 guruhli tizimi tahlil qilinib, 7-, 8- va 10-guruhlar ichida klinik jihatdan turlicha xavfga ega bo‘lgan bemorlar birlashtirilganligi aniqlandi. Shu munosabat bilan mazkur guruhlar homilaning holati, homiladorlik muddati, homila soni, homila yotishi va qo‘shimcha akusherlik xavf omillarini hisobga olgan holda alohida kichik guruhlarga ajratildi. Bu esa kesarcha kesish amaliyotining haqiqiy sabablarini tahlil qilish, asossiz operatsiyalar ulushini baholash va har bir klinik vaziyat uchun differensial yondashuvni ishlab chiqish imkonini berdi. Ijtimoiy samaradorligi: taklif etilgan takomillashtirilgan Robson tasnifi kesarcha kesish amaliyoti bo‘yicha statistik ma’lumotlarning aniqligi va ishonchliligini oshirdi. Bu esa yuqori xavfli bemorlar guruhini erta aniqlash, klinik qarorlarni qabul qilish sifatini yaxshilash, asossiz operatsiyalarni qisqartirish hamda onalar va chaqaloqlar salomatligi ko‘rsatkichlarini yaxshilashga xizmat qildi. Shuningdek, akusherlik muassasalari faoliyatini yagona mezonlar asosida baholash imkoniyati kengaydi. Iqtisodiy samaradorligi: takomillashtirilgan Robson tasnifini amaliyotga joriy etish kesarcha kesish amaliyotiga ko‘rsatmalarni ilmiy asosda baholash imkonini berdi. Bu esa asossiz jarrohlik amaliyotlari sonini qisqartirish, operatsiya, anesteziya, intensiv terapiya va statsionar davolanish bilan bog‘liq xarajatlarni kamaytirish hamda sog‘liqni saqlash muassasalari resurslaridan yanada samarali foydalanishga xizmat qildi. Xulosa: Robson tasnifining 7-, 8- va 10-guruhlarini dekompozisiya qilish asosida ishlab chiqilgan takomillashtirilgan baholash modeli kesarcha kesish amaliyoti ko‘rsatkichlarini yanada aniq tahlil qilish, yuqori xavfli klinik guruhlarni ajratish va operatsiyaga ko‘rsatmalarni optimallashtirish imkonini berdi. Mazkur yondashuv akusherlik xizmatida boshqaruv qarorlarining samaradorligini oshirish, kesarcha kesish amaliyoti ulushini optimallashtirish va onalar hamda perinatal natijalarni yaxshilash uchun muhim ilmiy-amaliy ahamiyatga ega.
to‘rtinchi ilmiy yangilik: mutlaq tibbiy ko‘rsatmalar mavjud bo‘lmagan sharoitda tug‘ruq usulini tanlashga salbiy ta’sir etuvchi ijtimoiy-psixologik determinantlar aniqlangan, bunda tibbiyot xodimlari va homilador ayollarning shaxsiy xohish-istaklari tug‘ruq tibbiylashuvi (medikalizatsiyasi) rivojlanishining mustaqil xavf omillari ekanligi aniklangan. Ilmiy yangilikning mohiyati: tadqiqot davomida homilador ayollar va akusher-ginekolog shifokorlarning tug‘ruq usulini tanlashga ta’sir etuvchi ijtimoiy-psixologik omillar kompleks baholandi. Natijada kesarcha kesish amaliyotining ortishiga klinik ko‘rsatmalar bilan bir qatorda homilador ayollarning operatsiya orqali tug‘ishga bo‘lgan xohishi, og‘riqdan qo‘rqishi, avvalgi salbiy tug‘ruq tajribasi, tibbiy ma’lumotlarning etarli emasligi, shuningdek, shifokorlarning huquqiy xavflardan ehtiyotlanishi, professional yondashuvi va tashkiliy omillar sezilarli ta’sir ko‘rsatishi ilmiy jihatdan asoslandi. Aniqlangan omillar asosida kesarcha kesish amaliyotini kamaytirishga qaratilgan tashkiliy-profilaktik chora-tadbirlar kompleksi ishlab chiqildi. Ijtimoiy samaradorligi: tadqiqot natijalarining amaliyotga joriy qilinishi homilador ayollarni tabiiy tug‘ruqqa psixologik tayyorlash tizimini takomillashtirish, shifokor va patsient o‘rtasidagi samarali muloqotni kuchaytirish hamda tug‘ruq usulini tanlashda dalillarga asoslangan yondashuvni keng joriy etish imkonini berdi. Bu esa asossiz kesarcha kesish amaliyotlari sonini kamaytirish, aholining tibbiy savodxonligini oshirish, onalar va perinatal natijalarni yaxshilash hamda reproduktiv salomatlikni muhofaza qilish samaradorligini oshirishga xizmat qildi. Iqtisodiy samaradorligi: ishlab chiqilgan tashkiliy yondashuvlarning joriy qilinishi kesarcha kesish amaliyotining asossiz qo‘llanilishini qisqartirish orqali jarrohlik amaliyoti, anesteziologik yordam, statsionarda davolanish, intensiv terapiya va operatsiyadan keyingi reabilitatsiya bilan bog‘liq xarajatlarni kamaytirish imkonini berdi. Shu bilan birga, tabiiy tug‘ruqlar ulushining ortishi sog‘liqni saqlash muassasalari resurslaridan samarali foydalanish va davlat byudjeti mablag‘larini tejashga xizmat qildi. Xulosa: Homilador ayollar va akusher-ginekolog shifokorlarning tug‘ruq usulini tanlashga ta’sir etuvchi ijtimoiy-psixologik omillarni kompleks baholash kesarcha kesish amaliyotining ortishiga sabab bo‘luvchi boshqariladigan omillarni aniqlash imkonini berdi. Ishlab chiqilgan tashkiliy va profilaktik chora-tadbirlar tug‘ruq usulini tanlashning ilmiy asoslangan modelini shakllantirish, asossiz kesarcha kesish amaliyotlarini qisqartirish, onalar va chaqaloqlar salomatligini muhofaza qilish hamda akusherlik xizmati samaradorligini oshirishga xizmat qildi.