Masharipov Jaxongir Axmedovichning
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I.Umumiy ma’lumotlar. Ingliz va o‘zbek tillarida transport sohasiga oid terminlarning leksik-semantik xususiyatlari, 10.00.13 – Qiyosiy va chog‘ishtirma tilshunoslik (filologiya fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2025.1.PhD/Fil5717.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch davlat universiteti.
Ilmiy rahbar: Axmedov Oybek Saporbaevich, filologiya fanlari doktori, professor.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch davlat universiteti, PhD.03/2025.27.12.Fil.06.05.
Rasmiy opponentlar: Ismailov Is’haqjon Otabaevich, filologiya fanlari doktori (DSc), professor; Ayaqulov Nurbek Abdug‘afforovich, filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent.
Yetakchi tashkilot: Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universiteti
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi ingliz va o‘zbek tillaridagi transport sohasiga oid terminlarning leksik-semantik va derivatsion xususiyatlarini chog‘ishtirma aspektda ochib berishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
ingliz va o‘zbek tillaridagi transport terminlari ilk bor qiyosiy-tipologik va derivatsion yondashuv asosida baholanib, ularning affiksatsiya, so‘z birikmasi va metaforik ko‘chish kabi umumiy hamda affikslarning mahsuldorligi, birikma terminlar tarkibi va komponentlar sonining tafovutlari kabi farqli jihatlari aniqlanib, ushbu terminlar shakllanishida leksik, sintaktik va semantik derivatsiya modellari asoslab berilgan;
transport terminlari semantik maydon nazariyasi asosida makro va mikro darajalarda tasniflanib, ularning ichki tizimliligi hamda o‘zaro bog‘liqligi terminlarning nechta makromaydonda qo‘llanish darajasi mezoni asosida yadro va periferiya qatlamlariga ajratilishi orqali dalillangan;
transport terminologiyasini unifikatsiyalash va standartlashtirishga oid xorijiy va mahalliy tilshunoslarning ilmiy qarashlari asosida ushbu jarayonning bosqichlari hamda bir ma’nolilik, qisqalik, derivativlik va joriylanish darajasi kabi mezonlari takomillashtirilib, ular negizida amaliy qo‘llashga yo‘naltirilgan normativ-huquqiy, kommunikativ va raqamli yondashuvlar ishlab chiqilgan;
transport terminlarining ingliz tilidan o‘zbek tiliga muqobil tanlanishining leksik-semantik va uslubiy xususiyatlari aniqlanib, qisqartma terminlarni adekvat ifodalash usullari asoslab berilgan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. Transport sohasiga doir ingliz va o‘zbek tillaridagi terminlarning leksik-semantik xususiyatlarini tadqiq qilish yuzasidan olingan natijalar asosida:
ingliz va o‘zbek tillaridagi transport sohasiga tegishli terminlarning morfologik usulda yasalish imkoniyatlarining aniqlanishi, ikkala tildagi ushbu usulda yasalgan terminlarning farqli va o‘xshash jihatlari, xususan, transport terminlarini yasashda eng faol qo‘llaniladigan prefiks va suffikslar aniqlanishi borasidagi ilmiy natijalaridan O‘zbekiston davlat jahon tillari universitetida bajarilgan IL-27-4722022413-son “Qiyosiy adabiyotshunoslik” fanining “Komparativistika” elektron platformasini yaratish mavzusidagi innovatsion loyihada foydalanilgan (O‘zbekiston davlat jahon tillari universitetining 2025-yil 07-martdagi 01-04-1/1138-son ma’lumotnomasi). Natijada loyiha doirasida yaratilayotgan elektron platforma uchun amaliy va dalilli misollar ishlatish imkoniyati yaratilib, platforma doirasida nafaqat terminlarning o‘zini, balki ularning morfologik xususiyatlarini ham taqdim qilish imkoniyati paydo bo‘lgan;
chog‘ishtirilayotgan tillarda transport sohasiga oid terminlar shakllanishida leksik, sintaktik va semantik derivatsiya modellari bo‘yicha olingan ilmiy xulosalaridan Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetida bajarilgan PF-201912258 raqamli “O‘zbek adabiyotining ko‘p tilli (o‘zbek, rus, ingliz tillarida) elektron platformasini yaratish” mavzusidagi amaliy loyihani bajarishda foydalanilgan (Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetining 2025-yil 03-apreldagi 01/4-1221-son ma’lumotnomasi). Natijada elektron platforma transport sohasiga doir terminlarning affiksatsiya, leksik-semantik va sintaktik kabi resurslar hisobiga boyishi, bu usullarnig sermahsulligi va strukturaviy farqlari borasidagi ma’lumotlar bilan boyitilgan;
transport sohasiga doir inglizcha va o‘zbekcha terminlar o‘rtasidagi leksik-semantik farqlar tadqiqi va mazkur terminlarning semantik maydon nazariyasi doirasida barcha transport turlari, jumladan – havo transportiga doir semantik maydonini shakllantirish borasidagi ilmiy yangilik va natijalaridan Urganch xalqaro aeroporti ichki axborot tizimlarida foydalanilgan (“Urganch xalqaro aeroporti” mas’uliyati cheklangan jamiyatining 2025-yil 04-apreldagi 24-351-1.14-son ma’lumotnomasi). Natijada Aeroport ichki axborot tizimlarida ingliz tilidagi terminlarning mos va kontekstga to‘g‘ri tarjima variantlari aeroport ishchi xodimlari uchun tarjima sifati va axborot aniqligini oshirishga imkon yaratilgan;
transport terminlarining ingliz tilidan o‘zbek tiliga muqobil tanlanishi xususiyatlari hamda qisqartma terminlarni adekvat ifodalash usullari xususidagi ilmiy yangiliklar va tavsiyalaridan Xorazm teleradiokompaniyasining “Tilimizni o‘rganamiz” eshittirishining ssenariylarini tayyorlashda foydalanilgan (Xorazm viloyat teleradiokompaniyasining 2025-yil 03-iyuldagi 552-son ma’lumotnomasi). Natijada bu xulosalar Yangi O‘zbekiston yoshlarini transport sohasi doirasida qisqartmalarning qanchalik ahamiyatli ekani, ularning o‘zbek tilida ifodalanishi ma’lum bir mezonlar asosida bo‘lishi va turli usullar bilan amalga oshirilishi haqidagi zarur bilimlar bilan boyitib, ilmiy taraqqiyotni rivojlantirishga doir dunyoqarashini kengaytirishga xizmat qilgan.
