Юлдашева Сайёра Худайбергановнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Бронхиал астмани даволашда доривор ўсимликлар асосида тайёрланган дори воситаларининг астмага қарши потенциали», 14.00.41 – Халқ табобати (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2022.3.PhD/Tib3096.
Илмий раҳбар: Зиядуллаев Шухрат Худойбердиевич, тиббиёт фанлари доктори (DSc), профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Самарқанд давлат тиббиёт университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Андижон давлат тиббиёт институти, DSc.06/2025.27.12.Tib.02.02.
Расмий оппонентлар: Абдуллоев Обиджон Шахабиддинович, кимё фанлари доктори (DSc), доцент; Маматкулова Сураййо Абдусаматовна, кимё фанлари доктори (DSc), доцент.
Етакчи ташкилот: Тошкент давлат тиббиёт университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади:
ўсимлик препаратларидан қизилмия илдизининг астмага қарши потенциалини ва уларнинг бронхиал астмани даволашда самарадорлигини ўрганишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
узоқ муддатли таъсирга эга бета-адрэнергик агонистлар, ингаляцияланган кортикостероидлар ва халқ табобати усуллари орқали олинган қизилмия илдизи экстракти комбинациясининг сезиларли иммуномодуляцион хусусиятларга эгалиги, ҳамда яллиғланишга қарши таъсири юқорилиги аниқланган ва бронхиал астмани кечишини бошқариш учун янги стратегияга асосланган;
узоқ муддатли таъсирга эга бета-адрэнергик агонистлар, ингаляцияланган кортикостероидлар ва халқ табобати усуллари орқали олинган қизилмия илдизи экстрактидан бронхиал астмани даволашда интегратив ёндашув ташқи нафас кўрсаткичларининг сезиларли даражада яхшиланганлиги, ижобий клиник натижаларга эришилганлиги исботланган;
узоқ муддатли таъсирга эга бета-адрэнергик агонистлар, ингаляцияланган кортикостероидлар ва халқ табобати усуллари орқали олинган қизилмия илдизи экстрактини ўз ичига олган янги терапевтик ёндашув яллиғланишга қарши цитокинлар: интерлейкин-4 (IL-4), интерлейкин-5 (IL-5), интерлейкин-13 (IL-13) ва иммуноглобулин Е (IgE) даражаларининг ишончли пасайтириши аниқланган;
узоқ муддатли таъсирга эга бета-адрэнергик агонистлар, ингаляцияланган кортикостероидлар ва халқ табобати усуллари орқали олинган қизилмия илдизи экстрактининг комбинацияси беморларнинг ҳаёт сифатини сезиларли даражада ошириши, жумладан, кундалик фаолиятдаги чекловларни камайтириши, жисмоний фаолликни, умумий саломатлик ва ҳиссий ҳолатнинг яхшилаши асосланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Бронхиал астмани даволашда доривор ўсимликлар асосида тайёрланган дори воситаларининг астмага қарши потенциали бўйича олиб борилган илмий-тадқиқот натижалари асосида (Ўзбекистон Республикаси ССВ ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 22.10.2024 й. 07/30-сон хулосаси):
биринчи илмий янгилик: узоқ муддатли таъсирга эга бета-адрэнергик агонистлар, ингаляцияланган кортикостероидлар ва халқ табобати усуллари орқали олинган қизилмия илдизи экстракти комбинациясининг сезиларли иммуномодуляцион хусусиятларга эгалиги, ҳамда яллиғланишга қарши таъсири юқорилиги аниқланган ва бронхиал астмани кечишини бошқариш учун янги стратегияга асосланган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: СамДТУ кўп тармоқли клиникаси (09.02.2024 й. 33-сон буйруғи) ва Хоразм вилояти ногиронлиги бўлган шахсларни реабилитация қилиш ва протезлаш маркази (25.01.2024 й. 6-I/CH-сон буйруқ) билан амалий фаолиятига жорий қилинган. Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги. Қизилмия илдизи экстрактининг клиник-иммунологик самарадорлигини анъанавий даволаш усуллари билан солиштиришда олинган илмий натижалар асосида бронхиал астма билан оғриган беморларда клиник-иммунологик кўрсаткичлар ва ташқи нафас олиш функцияси баҳоланади. Ушбу кўрсатмалар эрта ташхис қўйиш, клиник кўрсаткичлар ва иммунологик ҳолатни, шунингдек, беморларнинг ҳаёт сифатини яхшилаш ва бронхиал астма билан оғриган беморларда касалликнинг асоратларини олдини олишга ёрдам беради. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги. Қизилмия илдизи экстрактини қўллаш касалликнинг фаоллигини камайтириш ва ўпкаларнинг функционал кўрсаткичларини самарали яхшилаш имконини беради. Мазкур усулни амалиётга жорий этиш текширувлар сонини ва стационарда бўлишнинг ўртача давомийлигини 3 кунга камайтириш имконини берди, бунинг натижасида давлат бюджетидан 390000 сўм тежалди (кўп тармоқли клиниканинг терапия бўлимида бир койка-куннинг нархи 130000 сўмни ташкил этади). Хулоса: узоқ муддатли таъсирга эга бета-адрэнергик агонистлар, ингаляцияланган кортикостероидлар ва халқ табобати усуллари орқали олинган қизилмия илдизи экстрактининг комбинацияланган терапияси асосий терапия билан солиштирганда эозинофиллар даражасининг 47.5% га пасайишига ёрдам беради, бу узоқ муддатли таъсирга эга бета-адрэнергик агонистлар ва ингаляцияланган кортикостероидлар билан биргаликда яллиғланишга қарши таъсир кўрсатиши мумкин бўлган қизилмия илдизининг иммуномодуляцион хусусиятларини кўрсатади.
иккинчи илмий янгилик: узоқ муддатли таъсирга эга бета-адрэнергик агонистлар, ингаляцияланган кортикостероидлар ва халқ табобати усуллари орқали олинган қизилмия илдизи экстрактидан бронхиал астмани даволашда интегратив ёндашув ташқи нафас кўрсаткичларининг сезиларли даражада яхшиланганлиги, ижобий клиник натижаларга эришилганлиги исботланган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: СамДТУ кўп тармоқли клиникаси (09.02.2024 й. 33-сон буйруғи) ва Хоразм вилояти ногиронлиги бўлган шахсларни реабилитация қилиш ва протезлаш маркази (25.01.2024 й. 6-I/CH-сон буйруқ) билан амалий фаолиятига жорий қилинган. Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги. Касалликнинг эрта диагностика қилиш ва олдини олиш, касаллик фаоллигини камайтириш ва ремиссияга эришиш кўрсаткичларини сонини кўпайтириш имконини берди, бу бемор учун дори воситаларини тежашга олиб келди. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги. Шифохонада бир кунда дори воситалари харажатлари 60000 сўмни ташкил этади, бунинг натижасида икки кун даволанишда 180000 сўмни тежалди. Хулоса: стандарт терапиядан фарқли ўлароқ, узоқ муддатли таъсирга эга бета-адрэнергик агонистлар, ингаляцияланган кортикостероидлар ва халқ табобати усуллари орқали олинган қизилмия илдизи экстрактининг комбинацияланган терапияси тананинг электролитлар мувозанатига, хусусан, қон зардобидаги калий даражасига салбий таъсир кўрсатиши ва электролитлар мувозанатининг бузилишига олиб келиши мумкин.
учинчи илмий янгилик: узоқ муддатли таъсирга эга бета-адрэнергик агонистлар, ингаляцияланган кортикостероидлар ва халқ табобати усуллари орқали олинган қизилмия илдизи экстрактини ўз ичига олган янги терапевтик ёндашув яллиғланишга қарши цитокинлар: интерлейкин-4 (IL-4), интерлейкин-5 (IL-5), интерлейкин-13 (IL-13) ва иммуноглобулин Е (IgE) даражаларининг ишончли пасайтириши аниқланган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: СамДТУ кўп тармоқли клиникаси (09.02.2024 й. 33-сон буйруғи) ва Хоразм вилояти ногиронлиги бўлган шахсларни реабилитация қилиш ва протезлаш маркази (25.01.2024 й. 6-I/CH-сон буйруқ) билан амалий фаолиятига жорий қилинган. Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги. Амбулатория мурожаатлари сонини камайтириш: қизилмия илдизининг экстрактини оладиган бронхиал астма билан касалланган беморларда комплекс терапиядан фойдаланиш амбулаторий мурожаатлар сонини камайтиришга хизмат қилади. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги. Поликлиникага ташриф буюрган бир кунга маблағлар 40000 сўмни ташкил этади, бу 10 беморга 400000 сўмни тежаш имконини беради. Хулоса: узоқ муддатли таъсирга эга бета-адрэнергик агонистлар, ингаляцияланган кортикостероидлар ва халқ табобати усуллари орқали олинган қизилмия илдизи экстрактининг комбинацияланган терапияси ташқи нафас олиш кўрсаткичларини тиклашга, астма симптомларини назорат қилиш ва бронхиал астма билан оғриган беморларнинг ҳаёт сифатини сезиларли даражада яхшилашга ёрдам беради.
тўртинчи илмий янгилик: узоқ муддатли таъсирга эга бета-адрэнергик агонистлар, ингаляцияланган кортикостероидлар ва халқ табобати усуллари орқали олинган қизилмия илдизи экстрактининг комбинацияси беморларнинг ҳаёт сифатини сезиларли даражада ошириши, жумладан, кундалик фаолиятдаги чекловларни камайтириши, жисмоний фаолликни, умумий саломатлик ва ҳиссий ҳолатнинг яхшилаши асосланган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: СамДТУ кўп тармоқли клиникаси (09.02.2024 й. 33-сон буйруғи) ва Хоразм вилояти ногиронлиги бўлган шахсларни реабилитация қилиш ва протезлаш маркази (25.01.2024 й. 6-I/CH-сон буйруқ) билан амалий фаолиятига жорий қилинган. Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги. Клиник-лаборатор таҳлиллар ўтказиш: бронхиал астмани диагностика қилиш ва мониторинг қилиш учун клиник-лаборатор ва клиник-асбоб-ускуналар таҳлилларини ўтказиш асоратларни эрта аниқлаш ва олдини олиш имконини беради. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги. Бюджет маблағларини тежаш стационарда бўлган ҳар бир кун ичида бир бемор учун 130000 сўмни ташкил этади. Хулоса: таклиф этилган даволаш усули бронхиал астма билан оғриган беморларда яллиғланишга қарши цитокинлар: IL-4, IL-5 ва IgE даражасини стандарт терапияга нисбатан кўпроқ камайтиришга ёрдам беради, яллиғланишга қарши таъсири юқорилигини кўрсатади.
