Кулабдуллаев Гайратулла Асатовичнинг 
Физика-математика фанлари доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи): “ВВР-СМ реакторида гадолиний нейтрон қамраш терапиясининг ядро физикавий асослари”, 01.04.08 – “Атом ядроси ва элементар заррачалар физикаси. Тезлаштирувчи техника” (физика-математика фанлари)
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2026.2.DSc/FM323.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Ядро физикаси институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Ядро физикаси институти, DSc.05/2025.27.12.FM/Т.13.01.
Расмий оппонентлар: Олимов Косим, физика-математика фанлари доктори, профессор; Артемов Сергей Викторович, физика-математика фанлари доктори, профессор; Усмонов Пазлитдин Нуритдинович, физика-математика фанлари доктори, профессор. 
Етакчи ташкилот: Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон миллий университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади ВВР-СМ тадқиқот реакторида гадолиний нейтрон қамраш терапияси (Гд-НҚТ)нинг ядро-физикавий асосларини ишлаб чиқиш ва унинг тамойилларини экспериментал жиҳатдан асослашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
атом ядроларининг резонанс уйғонган ҳолатларини экспериментал тадқиқ қилиш, фон нейтрони ва унга боғлиқ гамма нурланишларини минималлаштириш билан нейтрон қамраш терапияси учун юқори аниқликдаги ўлчашларни амалга оширишга мўлжалланган, оптимал оқим зичлиги ва геометрик ўлчамлари ҳамда самарали биологик ҳимояга эга бўлган шаклланган эпииссиқ нейтрон нурларини ўз ичига олган экспериментал комплекс ишлаб чиқилган ва ишга туширилган;
биринчи марта биологик эквивалент муҳитда ютилган доза қувватини шакллантиришга табГд изотопларидаги иккиламчи электронлар, гамма квантлари ва нейтрон қамраш реакциялари маҳсулотларининг ҳиссаси миқдорий баҳоланди, ВВР-СМ реакторидаги эпииссиқ нейтронлари билан нурлатиш пайтида бу 0,2845 Гй/с ни ташкил этди ва “эпииссиқ нейтрон нури – Гд – биологик муҳит” тизимининг доза хусусиятлари аниқланган;
биринчи марта эпииссиқ нейтронлар майдонида табиий гадолиний изотопларида нейтронлар келтириб чиқарадиган реакцияларнинг турли каналларининг доза ҳосил қилиш ҳиссалари аниқланган ва қисқа муддатли радионуклидларнинг ҳосил бўлиши ҳамда чизиқли энергия узатилиши (ЧЕУ) юқори бўлган заррачалар эмиссияси билан боғлиқ (н,α), (н,2н) ва (н,т) реакция каналларининг илгари ҳисобга олинмаган ҳиссалари аниқланган; 
40-250 кеВ энергия диапазонида юмшоқ γ-нурланиш эмиссияси билан биологик тўқималарда ютилувчи ва Оже электронларининг сезиларли даражада ҳосил бўлишига олиб келувчи 153Гд ҳамда 155Гд изотоплари Гд-НҚТ учун самарали изотоплар эканлиги аниқланган;
биринчи марта ВВР-СМ реакторининг ихтисослашган каналида эпииссиқ нейтрон оқими билан нурлатиш пайтида биологик тўқимадаги 1 ппм табГд учун нейтрон ва фотон керма қуввати ва бу қийматлар табГд нейтрон қамраш терапиясида ютилган дозани ҳисоблаш учун зарурлиги аниқланган;
биринчи марта табГд-НҚТ пайтида “Магневист” препаратининг фармакокинетикасини, ўсимта тўқимасида табиий гадолинийнинг тўпланиши ва консентрациясини ҳамда унинг ўзини ютилишини ҳисобга оладиган ЮДни ҳисоблаш учун ярим эмпирик формула олинган; 
табГд нейтрон қамраш терапияси пайтида бош, бўйин ва кўз ўсимталарида ютилган дозани максимал даражада ошириш учун маълум бир фазовий ўсимта локализацияси учун нейтрон оқими зичлиги ва энергия спектри параметрларининг оптимал қийматларини ҳисобга олиш ҳамда аниқлашга имкон берадиган физик модел ишлаб чиқилган;
“Магневист” препаратини нейтрон қамраш терапияси вақтида ўсимталарда табиий гадолиний тўпланишини таъминловчи транспорт воситаси сифатида қўллаш мумкинлиги аниқланган, унда нурлатишни бошланишнинг оптимал вақти препарат ўсимта ичига юборилгандан сўнг 15 дақиқа ва мушак ичига юборилгандан сўнг 20 дақиқа экани аниқланган;
биринчи марта эпииссиқ нейтронлар оқими зичлиги 7×107 н/(см²·с) бўлганда, табГд-НҚТ давомида ўсимта ҳужайралари некрозини келтирувчи ютилган дозани ҳосил қилиш етарли эканлиги ҳамда бунинг учун ўсимта ҳужайралари ядроларида гадолинийнинг мавжуд бўлиши шарт эмаслиги аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши: ВВР-СМ реактори базасида гадолиний нейтрон қамраш терапиясининг ядровий-физик асослари бўйича олинган натижаларга асосланиб:
НҚТ соҳасидаги тадқиқотлар учун ВВР-СМ реакторида яратилган эпииссиқ нейтронлар дастаси, шунингдек, эпииссиқ нейтронларнинг чиқарилган нурлари билан хавфсиз ишлаш учун қурилган махсус бокс-хона; табиий гадолинийни (табГд) нейтрон қамраш терапиясида қўллашнинг асосланган имкониятлари; НҚТ пайтида табиий гадолиний изотопларидаги ядровий реакцияларнинг, шу жумладан, юқори самарали иккиламчи зарралар ва қисқа яшовчи радионуклидлар ҳосил бўлиши билан борувчи реакцияларнинг аниқланган дозага ҳиссалари; Гд-НҚТ учун энг самарали изотопларнинг асосланган танлови, “Магневист”ни НҚТ пайтида табГд ни ўсимтага этказиб бериш учун транспорт препарати сифатида қўллашнинг тасдиқланган имконияти; табГд-НҚТда ютилган дозани ҳисоблаш учун ВВР-СМ реакторининг ихтисослаштирилган каналининг эпииссиқ нейтрон нурлари билан нурлатиш пайтида биологик тўқималарда ва ундаги 1 ппм табГд учун нейтрон ҳамда фотон керма қувватлариининг аниқланган қийматлари; “Магневист” билан табиий Гд-НҚТ пайтида ютилган дозани ҳисоблашнинг тўғрилигини аниқлайдиган ўрнатилган ядровий-физик жараёнлар; “Магневист” препарати билан табГд-НҚТ тадқиқотларида ютилган дозани аниқлаш учун олинган ярим эмпирик формула; Инсон эритроцитларига ин витро ҳалокатли таъсир кўрсатиш ва “Магневист” билан Гд-НҚТ нинг ўсимтага қарши юқори самарадорлигини аниқлаш учун гадолиний нейтрон қамраш реакцияси маҳсулотлари энергиясининг аниқланган етарлилиги; Гд-НҚТ чоғида бош, бўйин ва кўз ўсимталарини нурлантиришда уйтилган дозани максимал даражада ошириш учун тушаётган эпииссиқ нейтрон нурини индивидуал моделлаштириш имконияти; Ўсимта кесмаларини оқим зичлиги пастроқ бўлган эпииссиқ нейтрон нурлари билан нурлантиришда Гд-НҚ реакциясининг аниқланган зарарли таъсири; ин виво тажрибаларда (C180 штамли саркома ўсимтаси юқтирилган сичқонларда) синовдан ўтказилиши Республика ихтисослаштирилган нейрохирургия илмий-амалий тиббиёт марказида (РИНИАТМ) ДФТД-9-сонли “Бош мия ўсмаларини ташхислаш ва жарроҳлик йўли билан даволаш усуллари мажмуаси” илмий лойиҳаси (2015) доирасида (РИНИАТМнинг 2025-йил 9-декабрдаги 01-06/989-сон маълумотномаси), шунингдек, Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлигининг 2023-йилда чоп этилган услубий тавсияларида (23 бет) амалиётга жорий этилган.
шуниндек, чет эллик тадқиқотчилар томонидан қўлланилган ҳаммаси бўлиб 35 та иқтибос мавжуд (Нуcлеар Энергй анд Течнологй, 5(4), 2019; Нуcлеар Инструменц анд Метҳодс ин Пҳйсиcс Ресеарч А, 989, 2021; Архів клінічної та експериментальної медицини, № 1(23), 2014; Ядерна фізика та енергетика Т. 14, № 4, п. 350-355, 2013); Асеан Жоурнал он Сcиенcе & Течнологй фор Девелопмент, Вол 35, Но 3, 2018, п.209-212; Радиологиcал Пҳйсиcс анд Течнологй, Вол 17, 2024; Битлис Эрен Университй Жоурнал оф Сcиенcе анд Течнологй 6 (1), 13-15, 2016; Репорц оф Праcтиcал Онcологй & Радиотҳерапй (2018) п.1-12; Жоурнал оф Друг Деливерй Сcиенcе анд Течнологй 2018, п. 457-466; Биочемиcал анд Биопҳйсиcал Ресеарч Cоммуниcатионс 568 (2021) 23-29; Оптимисатион оф Филтер Cомпоситионс ин Борон Неутрон Cаптуре Тҳерапй, Тҳезис то обтаин тҳе дегрее оф Мастер оф Сcиенcе ат тҳе Делфт Университй оф Течнологй) Дегрее оф Доcтор оф Пҳилосопҳй); Российские нанотехнологии, 2019, том 14, № 3–4, с. 59–63.; Ихтиро патенти тавсифи РУ2731649C1, Халқаро патент классификацияси (ХПК) бўйича 2020-йилги Россия патенти; Магнетоҳйдродйнамиcс, оcтобер 2018 54(3):299-308; Нанотечнологиес ин Руссиа, 2019, Вол. 14, Нос. 3–4, пп. 144–148 ); Интернатионал Жоурнал оф Пҳармаcй анд Пҳармаcеутиcал Сcиенcес, Вол 9, Иссуе 6, 2017, п.74-79., Воронеж Университй, Россия; ва бошқ.).
Натижалардан фойдаланиш технологик ва тиббий тадқиқотлар учун ВВЕР-440 ёнилғи агрегатлари асосида тадқиқот реакторларининг иссиқлик гидравликаси бўйича ҳисоб-китобларни амалга ошириш; ВВР-СМ илмий-тадқиқот реакторининг 5-горизонтал каналида нейтрон тасвирларини олиш қурилмасини ишлаб чиқиш бўйича ҳисоб-китобларни амалга ошириш; реактор модели параметрларини тадқиқот реакторининг нейтрон нурлари характеристикасига таъсирини ўрганишга имкон берди; эпииссиқ нейтронлар ва Гд-НҚ қамраш реакцияси нурланишлари билан ўсимтани нурлатишдан сўнг 24 соат давомида бу тўқималарида некроз ривожланиши динамикасини кузатиш имконини берувчи инсон мия ўсмталарининг биопсия намуналари асосидаги биологик моделни ишлаб чиқиш имконини берди. Ушбу модел асосида гадолиний иштирокида эпииссиқ нейтронлар билан нурлатишнинг ҳар хил турдаги ўсимта кесимларига таъсирини баҳолаш усули яратилди; ШИЕЛД-ҲИТ12А дастури ёрдамида Гд-НҚТда 157Гд изотопи билан гадолиний атом ядроларининг ҳар бир парчаланиши учун саратон терапияси вақтида олинган нурлатиш дозаларини аниқлаш; бош мия ўсимталарини даволашда Гд-НҚТ усулининг радиобиологик хусусиятларига ҳужайралардаги гадолиний консентрацияси ва кислород даражасининг таъсирини ўрганиш имконинини; миянинг супратенториал анапластик астроситомаларини жарроҳлик йўли билан даволаш бўйича клиник ва экспериментал тадқиқотлар ўтказиш ва уларнинг самарадорлигини баҳолаш имконини; ГЕЛИНА қурилмасида қамраш реакциясини ўлчовларидан олинган Гд изотопларининг резонанс параметрларини аниқлаш имконини, 155Гд ва 157Гд ядролари учун ядро ҳолатлари орасидаги ўртача масофа, нурлатиш ўртача кенгликлари ва нейтрон куч функцияларини олиш имконини; фотоядровий реакцияларда 159Гд ядроларининг энергетик ҳолатларини ўрганиш; бор нейтрон қамраш терапиясида филтрлар таркибини оптималлаштириш; ва Клаттербридге касалхонасида протон билан нурлатиш пайтидаги доза тақсимланишининг Монте-Карло моделлаштиришини амалга ошириш имконини; Гд нанозарраларини МРТ ва нейтрон қамраш терапиясида диагностик ва терапевтик воситалар сифатида ўрганиш, тўқималарда селективлик ва локализацияни ошириш учун уларнинг инкапсуляция потенциалини истиқболли эканлигини кўрсатиш, шунингдек, ПЕГилланган липосомларда Гдни ин виво комплексларини баҳолаш ва ГдНҚТ учун етказиш системасининг клиник, дозиметрик, физик томонларини ўрганиш имконини; арабиногалактаннинг табиий полимер матрицаси билан қопланган иккита Гд нанокомпозитининг биохавфсизлик тадқиқотларида Гд нанокомпозитларининг токциклигини таҳлил қилиш; кичик бурчакли рентген нурлари тарқалишидан фойдаланган ҳолда сувли мицелияр тизимларда Гд (ИИИ) магнит хусусиятларини ўрганиш; арабиногалактаннинг табиий полимер матрицаси билан қопланган биметалик темир-гадолиний нанокомпозитининг лаборатория ҳайвонларига токсик таъсирини баҳолаш усулига патент расмийлаштирилиш имконини; даволаниш вақтида биопсия намуналарини олиш ва клиник текширув маълумотларини таҳлил қилиш асосида индивидуал беморда радиация терапиясининг самарадорлигини башорат қилиш усулларини ишлаб чиқиш имконини; НҚТ да дориларни мақсадли этказиб бериш учун ДНК асосида гибрид нано суюқ кристалли металл-органик композитларни ишлаб чиқариш бўйича тадқиқотлар ўтказиш ва ўсимталарнинг радиосезгирлигини индивидуал хусусиятларини аниқлаш ва инсон бош мия ўсимталари бўлган беморларда анапластик астоситомаларни даволаш стратегиясини оптималлаштириш (даволашни яхшилаш) имконларини берган.

Yangiliklarga obuna bo‘lish