Burxonov Baxodirjon Botirali o‘g‘lining
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): Ingliz va o‘zbek tillari kasbiy diskursining lingvokognitiv tadqiqi (qurilish-arxitektura til birliklari misolida)10.00.13 – Qiyosiy va chog‘ishtirma tilshunoslik (filologiya fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2024.1.PhD/Fil4412.
Ilmiy rahbar: Ishanjanova Munosibxon Said-Axmadovna, filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Andijon davlat universiteti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Andijon davlat chet tillari instituti, DSc.03/2025.27.12.Fil.32.02.
Rasmiy opponentlar: Shaxabitdinova Shoxidaxon Xoshimovna, filologiya fanlari doktori (DSc), professor; Karimov Kamoldin Nasriddinovich, filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD).
Yetakchi tashkilot: Farg‘ona davlat universiteti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi ingliz va o‘zbek tillari kasbiy diskursida qurilish-arxitektura til birliklarining lingvokognitiv xususiyatlarini chog‘ishtirish orqali umumiy va farqli jihatlarini ochib berishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
kasbiy diskursda qurilish-arxitekturaga oid til birliklar kognisiyasi til-fikr-ong trixotomiyasi nuqtayi nazardan tahlil qilingan hamda ingliz va o‘zbek tillarida kasbiy diskursni shakllantiruvchi kasbiy ong, kasbiy muhit, kasbiy tajriba, kasbiy kommunikativ jarayon kabi omillar aniqlangan;
ingliz va o‘zbek tillarida qurilish-arxitektura diskursi sintaktik birliklari qatlami struktur-semantik jihatdan a) uskunalar va jihozlar, b) qurilish materiallari, v) qurilish mashinalari, texnika va asboblar, g) o‘lchov vositalari nomlari kabi tasniflanib, ilmiy atamalar orasida “olimning ismi – termin” modeli bo‘yicha yaratilgan birliklar asosan o‘lchov birliklarini ifodalashi dalillangan;
“Arxitektura bu – inson” metafora modeliga asoslanib, qurilish-arxitekturaga oid ingliz tili badiiy asarlaridan 155 ta hamda o‘zbek badiiy asarlaridan 181 ta qurilish-arxitekturaga oid metaforik iboralar a) anatomik, b) xotira va zamon, v) xarakter va hissiyot, g) mifologiya va din kabi kategoriyalarda statistik va kontekstual tahlil etilib, anatomik metaforalar har ikki tilda ustunligi, mifologiya va din bo‘yicha farqli jihatlar mavjudligi asoslangan;
qurilish-arxitektura sohasida gender stereotiplari jamiyat tomonidan erkak va ayollarga yuklangan vazifalarga asoslanib, ayollar ko‘proq ichki dizayn, interer, dekor kabi, erkaklar esa tashqi konstruksiya, muhandislik loyihalash, texnik dizayn va boshqaruv rollarida ko‘proq ishtirok etishi, bu esa genderga asoslangan mehnat taqsimoti va kasbiy ixtisoslashuvni doimiy ravishda mustahkamlab, ayollarni nozik mehnat, erkaklarni esa ijtimoiy muvaffaqiyat va liderlik bilan “majburiy” bog‘lanishini asoslagan holda qurilish jarayonidagi yetakchi lavozimlar ko‘pincha erkaklar, ayollar esa ko‘proq yordamchi yoki xizmat ko‘rsatish sohalarida faoliyat yuritishi isbotlangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. Tadqiqotning nazariy takliflari, amaliy tavsiyalari va xulosalari quyidagilarga tatbiq etilgan:
ingliz va o‘zbek tillari qurilish-arxitektura diskursi sintaktik birliklari qatlami struktur-semantik jihatdan a) uskunalar va jihozlar, b) qurilish materiallari, v) qurilish mashinalari, texnika va asboblar, g) o‘lchov vositalari nomlari kabi tasniflanib, ilmiy atamalar orasida “olimning ismi – termin” modeli bo‘yicha yaratilgan birliklar asosan o‘lchov birliklarini ifodalashi kabi aniqlangan ilmiy natijalari va materiallaridan davlat ilmiy-texnik dasturlari doirasidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetida 2022-2024-yillarda bajarilgan
IL-402104209 “Axborot-qidiruv tizimlari (Google, Yandex, Google Translate) uchun avtomatik ishlov berish vositasi – o‘zbek tilining morfoleksikoni va morfologik analizatori dasturiy vositasini yaratish” nomli innovatsion loyihasida foydalanilgan (Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetining 2025-yil 20-dekabrdagi 04/1-6146-son ma’lumotnomasi). Natijada, ingliz va o‘zbek tillarida qurilish-arxitektura diskursi sintaktik birliklari qatlamining struktur-semantik tasniflari yaratilgan;
kasbiy diskursda qurilish-arxitektura sohasiga oid til birliklar kognisiyasi, til-fikr-ong trixotomiyasi nuqtayi nazardan tahlil qilingan hamda ingliz va o‘zbek tillarida kasbiy diskursni shakllantiruvchi kasbiy ong, kasbiy muhit, kasbiy tajriba, kasbiy kommunikativ jarayon kabi aniqlangan ilmiy va nazariy xulosalardan Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetida 2021-2023-yillarda bajarilgan PF-201912258 “O‘zbek adabiyotining ko‘p tilli (o‘zbek, rus, ingliz tillarida) elektron platformasini yaratish” nomli amaliy loyihasida foydalanilgan (Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetining 2025-yil 20-dekabrdagi 04/1-6145-son ma’lumotnomasi). Natijada, kasbiy diskursda qurilish-arxitektura sohasiga oid til birliklar kognitiv xususiyatlari va mohiyati ochib berilgan;
“Arxitektura bu – inson” metafora modeliga asoslanib, qurilish-arxitekturaga oid ingliz tili badiiy asarlaridan 155 ta hamda o‘zbek badiiy asarlaridan 181 ta qurilish-arxitekturaga oid metaforik iboralar a) anatomik, b) xotira va zamon, v) xarakter va hissiyot, g) mifologiya va din kabi kategoriyalarda statistik va kontekstual tahlil etilib, anatomik metaforalar har ikki tilda ustunligi, mifologiya va din bo‘yicha aniqlangan ilmiy va nazariy xulosalardan O‘zbekiston davlat jahon tillari universitetida davlat ilmiy-texnika dasturlari doirasida 2023-2025-yillarda bajarilgan IL-27-4722022413-sonli “Komparativistika” elektron platformasini yaratish mavzusidagi innovatsion loyihasi doirasida foydalanilgan (O‘zbekiston davlat jahon tillari universitetining 2026-yil 15-iyun 11-25/454-son ma’lumotnomasi). Natijada, ingliz va o‘zbek tillarida qurilish-arxitekturaga oid til birliklarining metaforik modellarda qo‘llanishi statistik mezonlar orqali asoslanganligi loyiha ko‘lamini boyitishga xizmat qildi.
qurilish-arxitektura sohasidagi kasbiy diskursda jamiyat tomonidan erkak va ayollarga belgilangan vazifalarga asoslangan gender stereotiplari aks etib, ayollar ko‘proq ichki dizayn, interer, dekor yo‘nalishlarida, erkaklar esa tashqi konstruksiya, muhandislik loyihalash, texnik dizayn va boshqaruv rollarida faoliyat yuritishi kabi xususiyatlarni chog‘ishtirish orqali kasbiy diskurs til birliklarining ingliz va o‘zbek tillaridagi umumiy va farqli jihatlarini ochib berishdagi tahliliy fikr va nazariy xulosalardan O‘zbekiston Milliy teleradiokompaniyasi “O‘zbekiston-24” ijodiy birlashmasi “O‘zbekiston”teleradiokanali tomonidan tayyorlangan “Ta’lim va taraqqiyot”, “Millat va ma’naviyat”, “O‘zbekiston yoshlari”, “Adabiy jarayon”, “Jahon adabiyoti” nomli dasturlari ssenariysini tayyorlashda foydalanilgan (“O‘zbekiston” Milliy teleradiokompaniyasining 2026-yil 13-fevraldagi 05-09-250-son ma’lumotnomasi). Natijada, dasturlarning ilmiy, ritorik saviyasi ortgan, shu bilan birgalikda kasbiy diskursda genderga asoslangan mehnat taqsimoti va kasbiy ixtisoslashuvni doimiy ravishda mustahkamlanishi ochib berilgan.
